बीजिंग

बीजिंग हे चीनचे राजधानीचे शहर आहे. हे शहर चीनच्या उत्तर भागात, उत्तर चीनच्या मैदानाच्या उत्तर टोकाला वसलेले आहे आणि उत्तरेस डोंगर व पश्चिमेसही डोंगराळ भाग आहेत. युआन, मिंग व छिंग या राजवटींनी येथे आपली राजधानी ठेवली आणि त्यामुळे शहराला शतकानुशतके राजकीय केंद्राचे स्थान मिळाले. १९१२ मध्ये राजेशाही संपल्यानंतरही बीजिंग हे प्रशासकीय व सांस्कृतिक केंद्र राहिले. १९४९ मध्ये चीनचे जनतेचे प्रजासत्ताक स्थापन झाल्यावर बीजिंग तिची राजधानी बनले. २००८ मध्ये येथे उन्हाळी ऑलिम्पिक स्पर्धा झाल्या आणि त्यासाठी मोठ्या प्रमाणात पायाभूत सुविधा उभारल्या गेल्या. आज बीजिंग हे प्रशासन, शिक्षण, संशोधन व तंत्रज्ञान यांचे प्रमुख केंद्र आहे. या लेखात शहराचा इतिहास, नगररचना, अर्थव्यवस्था व वाहतूक यांचा आढावा घेतला आहे.

माहिती

बीजिंग हे चीनमधील एक केंद्रशासित नगरपालिका क्षेत्र आहे आणि त्याचे क्षेत्रफळ सुमारे १६,४१० चौरस किलोमीटर आहे. या क्षेत्रात घनदाट शहरी भागाबरोबरच डोंगराळ व ग्रामीण भागांचाही समावेश होतो. २०२४ च्या अखेरीस बीजिंगची स्थायी रहिवासी लोकसंख्या सुमारे २.१८ कोटी होती असे अधिकृत आकडे सांगतात. शहराचे हवामान समशीतोष्ण असून उन्हाळा उष्ण व दमट तर हिवाळा थंड व कोरडा असतो. वसंत ऋतूत वाळूच्या वादळांचा त्रास होतो. बीजिंगचे प्रशासन नगरपालिका सरकार चालवते आणि शहर अनेक जिल्ह्यांमध्ये विभागलेले आहे. उत्तर-दक्षिण व पूर्व-पश्चिम अशा दोन प्रमुख अक्षांभोवती शहराची रचना घडली आहे.

राजवटींची राजधानी

बीजिंगच्या परिसरात प्राचीन काळापासून वसाहती होत्या, पण शहराचे राजकीय महत्त्व तेराव्या शतकात वाढले, जेव्हा मंगोल युआन राजवटीने येथे आपली राजधानी उभारली. मिंग राजवटीने १४०० च्या दशकात शहराची नव्याने रचना केली आणि त्यांच्याच काळात निषिद्ध शहराची उभारणी झाली. १६४४ मध्ये छिंग राजवटीने सत्ता ताब्यात घेतल्यावरही बीजिंग राजधानी राहिले. या काळात शहरात राजवाडे, मंदिरे व प्रशासकीय इमारती उभारल्या गेल्या. १८६० मध्ये परकीय सैन्याने शहरातील राजवाड्यांची लूट केली, ही घटना त्या काळातील परकीय हस्तक्षेपाचे प्रतीक मानली जाते. १९१२ मध्ये शेवटच्या सम्राटाने पदत्याग केल्यावर राजेशाही संपली.

निषिद्ध शहर

निषिद्ध शहर हे बीजिंगच्या मध्यभागातील प्रचंड राजवाडा संकुल आहे. त्याची उभारणी १४०६ ते १४२० या काळात मिंग सम्राट याँगल यांच्या काळात झाली आणि ते सुमारे पाच शतके सम्राटांचे निवासस्थान व प्रशासनाचे केंद्र राहिले. संकुलात अनेक अंगणे, राजवाडे व हॉल असून त्याच्या भोवती खंदक व भिंत आहे. १९२५ मध्ये ते संग्रहालयात रूपांतरित झाले. १९८७ मध्ये निषिद्ध शहराला युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट करण्यात आले. आज ते जगातील सर्वाधिक पर्यटकांना आकर्षित करणाऱ्या स्थळांपैकी एक आहे. त्याच्या दक्षिणेस तियानानमेन चौक व उत्तरेस जिंगशान उद्यान आहे.

आधुनिक नगररचना

विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात बीजिंगची झपाट्याने वाढ झाली. १९५० च्या दशकात शहराच्या रचनेसाठी मोठ्या रस्त्यांचे जाळे व समान उंचीच्या इमारतींचा आराखडा तयार करण्यात आला. आर्थिक सुधारणांनंतर १९९० च्या दशकापासून गगनचुंबी इमारती, व्यावसायिक केंद्रे व नवीन निवासी वसाहती उभारल्या गेल्या. शहराचा विस्तार वर्तुळाकार महामार्गांभोवती झाला आणि उपनगरे दूरवर पसरली. अलीकडच्या काळात जुन्या वस्त्यांच्या जागी नवीन बांधकामे झाली असून ऐतिहासिक भागांच्या संरक्षणावरही भर दिला जात आहे. नवीन शहरी भागांमध्ये उद्याने व सार्वजनिक मोकळ्या जागा नियोजित पद्धतीने ठेवल्या जात आहेत.

मध्यवर्ती भागात ऐतिहासिक अक्षरचनेभोवती असलेल्या जुन्या वस्त्या आजही जपल्या गेल्या आहेत. या भागांतील अरुंद गल्ल्या, अंगण असलेली घरे व मंदिरे शहराच्या पारंपरिक रचनेचे प्रतिनिधित्व करतात. पर्यटन वाढल्याने या भागांतील घरांची पुनर्रचना व व्यावसायिक वापर वाढला असून त्यामुळे स्थानिक रहिवाशांच्या जीवनशैलीवर परिणाम झाला आहे.

शहराच्या वाढीवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी आसपासच्या प्रदेशात नवीन वसाहती व औद्योगिक केंद्रे विकसित करण्याची योजना राबवली गेली. यामुळे काही सरकारी कार्यालये व उद्योग शहराबाहेर हलवण्यात आले. जुन्या मध्यवर्ती भागात उंचीच्या मर्यादा लावल्यामुळे ऐतिहासिक दृश्यरचना काही प्रमाणात जपली गेली आहे. नद्या, कालवे व तलाव यांच्या साफसफाईसाठी आणि जलपुनर्वापरासाठी स्वतंत्र योजना कार्यान्वित आहेत. हरित पट्टे व शहराभोवतीच्या जंगलांच्या संवर्धनावरही भर दिला जात आहे. या उपाययोजनांमुळे वाढत्या लोकसंख्येसह संसाधनांचा ताळमेळ साधण्याचा प्रयत्न होत आहे.

२००८ ऑलिम्पिक

बीजिंगमध्ये ८ ते २४ ऑगस्ट २००८ या काळात उन्हाळी ऑलिम्पिक स्पर्धा झाल्या. या स्पर्धांसाठी शहरात मोठ्या प्रमाणात पायाभूत सुविधा उभारल्या गेल्या — नवीन स्टेडियम, जलक्रीडा केंद्र, विस्तारित भूमिगत रेल्वे व नवीन विमानतळ टर्मिनल. बर्ड्स नेस्ट या नावाने ओळखले जाणारे राष्ट्रीय स्टेडियम या स्पर्धांचे प्रमुख प्रतीक बनले. २०२२ मध्ये बीजिंगने हिवाळी ऑलिम्पिक स्पर्धांचेही आयोजन केले. उन्हाळी व हिवाळी अशा दोन्ही ऑलिम्पिक स्पर्धांचे आयोजन करणारे बीजिंग हे पहिले शहर आहे. या स्पर्धांमुळे शहराच्या वाहतूक व पर्यावरणीय सुविधांमध्ये लक्षणीय सुधारणा झाल्या.

अर्थव्यवस्था

बीजिंगची अर्थव्यवस्था सेवा क्षेत्रावर मुख्यतः आधारित आहे. वित्त, माहिती तंत्रज्ञान, संशोधन व शिक्षण हे प्रमुख क्षेत्र आहेत. झोंगगुआनकुन हा भाग तंत्रज्ञान कंपन्यांचे केंद्र म्हणून ओळखला जातो. शहरात अनेक मोठ्या सरकारी व खाजगी कंपन्यांची मुख्यालये आहेत. प्रकाशन, माध्यमे व सांस्कृतिक उद्योगही महत्त्वाचे आहेत. उत्पादन क्षेत्राचे प्रमाण कालांतराने घटले असून सेवा व तंत्रज्ञान क्षेत्राचा वाटा वाढला आहे. पर्यटन व आंतरराष्ट्रीय बैठका यांमुळेही मोठे उत्पन्न मिळते. हवेची गुणवत्ता व पाण्याची उपलब्धता हे शहरासमोरील महत्त्वाचे आव्हान आहे.

वाहतूक व पर्यावरण

बीजिंगची भूमिगत रेल्वे जगातील सर्वात मोठ्या जाळ्यांपैकी एक आहे आणि तिचा विस्तार सातत्याने होत आहे. शहराभोवती अनेक वर्तुळाकार महामार्ग आहेत. विमान वाहतुकीसाठी कॅपिटल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ व दक्षिणेकडील दाशिंग विमानतळ कार्यरत आहेत. रस्त्यांवरील वाहनांची वाढ मर्यादित करण्यासाठी काही काळात वाहनांच्या नोंदणीवर व वापरावर निर्बंध लावण्यात आले होते. कोळसा-आधारित उद्योगांचे स्थलांतर व हरित ऊर्जेचा वापर वाढवून हवेची गुणवत्ता सुधारण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत. शहराभोवतीच्या डोंगरांवर वनीकरण व जलसंधारणाचे उपक्रमही राबवले जातात.

संदर्भ

1. बीजिंग नगरपालिका सरकार
2. ब्रिटॅनिका — बीजिंग
3. युनेस्को — निषिद्ध शहर
4. आंतरराष्ट्रीय ऑलिम्पिक समिती

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६