श्री गणेश

श्री गणेश हे हिंदू परंपरेत सर्वांत आधी पूजले जाणारे देवता मानले जातात. त्यांना गणपती, गणाधिपती, विघ्नहर्ता, लंबोदर आणि एकदंत अशा अनेक नावांनी ओळखले जाते. हत्तीचे मुख, फुगीर उदर, उंदीर वाहन आणि हातातील मोदक ही त्यांची प्रमुख चिन्हे आहेत. महाराष्ट्रात भाद्रपद महिन्यातील गणेशोत्सव हा सर्वांत मोठा सार्वजनिक उत्सव मानला जातो.

माहिती

या तक्त्यातील ऐतिहासिक वर्ष इसवी सन पद्धतीत दिले आहे. अष्टविनायक स्थळे पारंपरिक यात्रेच्या क्रमाने दिली आहेत.

स्वरूप आणि प्रतीक

गणेशांचे स्वरूप सामान्यतः चतुर्भुज असते. मुख हत्तीचे आणि उदर मोठे, फुगीर असते. मोठे उदर हे विश्वाचे प्रतीक मानले जाते; त्यात सर्व चराचर सामावलेले आहे, असे पुराणांत सांगितले जाते. त्यांच्या हातांत परशू, अंकुश, पाश आणि मोदक दाखवले जातात.

उंदीर हे त्यांचे वाहन आहे. उंदीर हा संकेत असा मानला जातो की गणेशांच्या कृपेने मनातील क्षुद्र विचारही नियंत्रणात राहतात, अशी परंपरागत समजूत आहे. गणेशांचे एक दात तुटलेले असते, म्हणून त्यांना एकदंत म्हणतात.

पुराणातील उल्लेख

गणेशांचा उल्लेख प्रामुख्याने गणेश पुराण, मुद्गल पुराण, शिवपुराण आणि ब्रह्मवैवर्त पुराण यांत आढळतो. गणेश पुराणात त्यांची उपासना, अवतार आणि महात्म्य यांचे वर्णन केले आहे. गणपती अथर्वशीर्ष हा गणेशांच्या स्वरूपाचे वर्णन करणारा प्राचीन ग्रंथ मानला जातो.

परंपरेनुसार गणेश हे पार्वतींचे पुत्र आहेत. एका कथेनुसार पार्वतींनी आपल्या अंगाला लावलेल्या उटण्यापासून त्यांना जन्म दिला आणि द्वारपाल म्हणून नेमले. शिव त्यांना ओळखू न शकल्याने झालेल्या युद्धात त्यांचे मुख छेदले गेले आणि नंतर हत्तीचे मुख जोडले गेले, असे शिवपुराणात सांगितले जाते.

एका अन्य कथेनुसार वेदव्यासांनी महाभारत सांगितले आणि गणेशांनी ते लिहून घेतले. लिहिण्यासाठी लेखणी उपलब्ध नसल्याने त्यांनी आपले दात तोडले, असेही परंपरेत सांगितले जाते.

महाराष्ट्रातील गणेशोत्सव

महाराष्ट्रात गणेश चतुर्थी हा उत्सव घरोघरी साजरा केला जातो. मातीची मूर्ती आणून तिची दहा दिवस पूजा केली जाते आणि अनंत चतुर्थीला विसर्जन केले जाते. घरातील पूजेत गणेशांना दुर्वा, लाल फूल आणि मोदक अर्पण केले जातात.

परंपरेनुसार सन १८९३ मध्ये पुण्यात लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाला सुरुवात केली, असे सांगितले जाते. या उत्सवातून सभा, कीर्तने आणि संगीताच्या माध्यमातून सामाजिक जागृतीचे व्यासपीठ उभे राहिले, असे इतिहासात नमूद केले जाते.

आज मुंबई, पुणे, नागपूर आणि नाशिक या शहरांत मोठ्या मंडळांचे उत्सव होतात. पुण्यातील दगडूशेठ हलवाई गणपती आणि मुंबईतील लालबागचा राजा ही मंडळे विशेष प्रसिद्ध आहेत.

प्रमुख मंदिरे

महाराष्ट्रात अष्टविनायकांची यात्रा प्रसिद्ध आहे. मोरगावचे मोरेश्वर, सिद्धटेकचे सिद्धिविनायक, पालीचे बल्लाळेश्वर, महाडचे वरदविनायक, थेऊरचे चिंतामणी, लेण्याद्रीचे गिरिजात्मज, ओझरचे विघ्नेश्वर आणि रांजणगावचे महागणपती ही आठ स्थळे मानली जातात.

मुंबईतील प्रभादेवी येथील सिद्धिविनायक मंदिर भक्तांचे प्रमुख स्थान आहे. पुण्यातील दगडूशेठ हलवाई गणपती मंदिरही सार्वजनिक उत्सवाचे केंद्र मानले जाते. या मंदिरांना भाविक वर्षभर भेट देतात.

उपासना पद्धत

गणेश उपासनेत मंत्रजप, अथर्वशीर्ष पठण, संकष्टी चतुर्थी व्रत आणि अंगारकी चतुर्थी व्रत यांचा समावेश होतो. भक्त दुर्वा, लाल फूल आणि मोदक अर्पण करतात. अनेक घरांत दररोज सकाळी गणपतीची आरती केली जाते.

कोणतेही शुभ कार्य सुरू करण्यापूर्वी गणेशपूजन केले जाते, कारण ते प्रथम पूजनीय मानले जातात. विवाह, गृहप्रवेश आणि नवीन व्यवसाय अशा प्रसंगी गणपतीचे स्मरण अनिवार्य मानले जाते.

साहित्य आणि लोकपरंपरा

मराठीत गणेशावर अनेक भक्तिगीते, आरत्या आणि अभंग आहेत. सुखकर्ता दुखहर्ता ही आरती महाराष्ट्रात सर्वत्र गायली जाते. भक्ती संगीताच्या मैफलीतही गणेशवंदना पारंपरिकपणे सुरुवातीला सादर केली जाते.

गणेश हे बुद्धी, विद्या आणि व्यापार यांच्याशी जोडले जातात. व्यापारी वर्ग त्यांना आपल्या व्यवसायाचे दैवत मानतो. विद्यार्थी अभ्यास सुरू करताना गणेशांचे स्मरण करतात.

संदर्भ

1. गणेश — मराठी विकिपीडिया
2. Ganesha — Wikipedia
3. अष्टविनायक — मराठी विकिपीडिया
4. Ganesh Chaturthi — Wikipedia
5. Maharashtra Government

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६