एकलव्य पुरस्कार

एकलव्य पुरस्कार महाराष्ट्र शासनाच्या क्रीडा पुरस्कारांपैकी एक आहे. हा पुरस्कार दिव्यांग म्हणजेच विशेष क्षमता असलेल्या खेळाडूंना दिला जातो. महाराष्ट्राच्या क्रीडा पुरस्कारांची परंपरा १९६९-७० पासून सुरू आहे. त्या पुरस्कारांचे नाव शिवछत्रपती यांच्या नावावर आहे. एकलव्य पुरस्कार त्या कुटुंबातील एक स्वतंत्र सन्मान आहे. महाभारतातील एकलव्याच्या नावावर हा पुरस्कार आहे. तो शासनाच्या क्रीडा विभागामार्फत दिला जातो.

माहिती

हा पुरस्कार राष्ट्रीय पुरस्कार नाही. तो राज्य पात्रतेवर आधारित आहे. मात्र त्याची प्रतिष्ठा राज्यात खूप मोठी आहे.

शिवछत्रपती पुरस्कारांच्या कुटुंबात अनेक सन्मान आहेत. त्यात जीवनगौरव पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट प्रशिक्षक पुरस्कार, जिजामाता पुरस्कार आणि साहस क्रीडा पुरस्कार यांचा समावेश होतो.

शिवछत्रपती पुरस्कारांची पार्श्वभूमी

महाराष्ट्र शासनाने १९६९-७० पासून क्रीडा पुरस्कार सुरू केले. सुरुवातीला केवळ खेळाडूंना हे पुरस्कार मिळत होते.

१९८८-८९ पासून प्रशिक्षकांनाही पुरस्कार देण्यास सुरुवात झाली. त्यानंतर कालांतराने अनेक नव्या श्रेणी वाढल्या.

दिव्यांग खेळाडूंसाठी स्वतंत्र श्रेणी सुरू झाली. तिलाच एकलव्य पुरस्कार असे नाव देण्यात आले.

या पुरस्कारांना छत्रपती शिवाजी महाराजांचे नाव दिले आहे. त्यामुळे या सन्मानाला सांस्कृतिक महत्त्वही आहे.

कोण पात्र

राज्यातील दिव्यांग खेळाडू या पुरस्कारासाठी पात्र आहेत. खेळाडूने राष्ट्रीय किंवा आंतरराष्ट्रीय स्तरावर उल्लेखनीय कामगिरी केलेली असावी.

दिव्यांगांच्या व्याख्येसाठी शासनाचे १९९५ चे नियम लागू होतात. त्या नियमांत समान संधी आणि हक्कांचे संरक्षण यांचा समावेश आहे.

खेळाडूचे वय, क्रीडा प्रकार आणि कामगिरीचा दर्जा यांचा विचार केला जातो. प्रत्येक क्रीडा प्रकारासाठी स्वतंत्र मूल्यांकन होते.

काही प्रकरणांत खेळाडूला थेट पुरस्कार मिळतो. उदाहरणार्थ, केंद्राचा अर्जुन पुरस्कार मिळालेल्या खेळाडूला राज्य पुरस्कारही सहज मिळतो.

पुरस्काराचे स्वरूप

पुरस्कारात स्मृतिचिन्ह आणि प्रमाणपत्र दिले जाते. त्याबरोबर ब्लेझर आणि रोख रक्कम दिली जाते.

रक्कम शासनाच्या ठरावानुसार बदलत असते. त्यामुळे ठरावीक रक्कम कायमस्वरूपी मानता येत नाही.

समारंभ दरवर्षी राज्य सरकार आयोजित करते. काही वर्षी एकत्रित समारंभात अनेक वर्षांचे पुरस्कार दिले जातात.

निवड कशी होते

क्रीडा संचालनालय अर्ज मागवते. खेळाडू संबंधित जिल्हा क्रीडा कार्यालयामार्फत अर्ज करतात.

अर्जांची छाननी समिती करते. समितीत क्रीडा तज्ज्ञ आणि शासनाचे अधिकारी असतात.

समितीची शिफारस शासनाकडे जाते. शासनाच्या मान्यतेनंतर नावे जाहीर होतात.

काही वेळा अर्जात त्रुटी असल्याने पुरस्कार लांबतो. त्यामुळे अचूक माहिती देणे आवश्यक असते.

इतर राज्य पुरस्कारांशी तुलना

जीवनगौरव पुरस्कार वयोवृद्ध खेळाडूंना दिला जातो. जिजामाता पुरस्कार महिला प्रशिक्षकांना दिला जातो.

साहस क्रीडा पुरस्कार साहसी खेळांतील कामगिरीसाठी आहे. एकलव्य पुरस्कार केवळ दिव्यांग खेळाडूंसाठी आहे.

या वेगवेगळ्या श्रेणींमुळे प्रत्येक खेळाडूला आपल्या कामगिरीची मान्यता मिळते.

महत्त्व

दिव्यांग खेळाडूंना संधी कमी मिळतात. हा पुरस्कार त्यांच्या कामगिरीला व्यासपीठ देतो.

पुरस्कारामुळे प्रशिक्षण आणि साहित्यासाठी मदत मिळण्याचा मार्ग सोपा होतो. कुटुंबाचाही उत्साह वाढतो.

शाळांमध्ये या खेळाडूंच्या कथा सांगितल्या जातात. त्यामुळे इतर मुलांनाही खेळाकडे वळण्याची प्रेरणा मिळते.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

हा पुरस्कार कोण देते? महाराष्ट्र शासनाचा क्रीडा विभाग.

कोणाला मिळतो? राज्यातील दिव्यांग खेळाडूंना.

रक्कम किती आहे? शासनाच्या ठरावानुसार बदलते.

हा राष्ट्रीय पुरस्कार आहे का? नाही, हा महाराष्ट्र राज्याचा पुरस्कार आहे.

दिव्यांग क्रीडेचा विकास

दिव्यांग क्रीडेसाठी स्वतंत्र स्पर्धा आणि शिबिरे आयोजित केली जातात. राज्यात अशा खेळाडूंसाठी विशेष प्रशिक्षण केंद्रे आहेत.

पॅरालिम्पिक्स आणि इतर आंतरराष्ट्रीय स्पर्धांत भारतीय खेळाडूंचा सहभाग वाढत आहे. त्यामुळे या खेळाडूंना प्रोत्साहन देण्याची गरज अधिक जाणवते.

राज्य सरकार खेळाडूंना उपकरणे आणि प्रवास भत्ता देते. काही योजनांतर्गत प्रशिक्षणाचा खर्चही उचलला जातो.

पुरस्काराची प्रक्रिया व पारदर्शकता

पुरस्कारांसाठी अर्ज मागवले जातात. अर्जासोबत कामगिरीची कागदपत्रे जोडावी लागतात.

छाननीनंतर पात्र उमेदवारांची यादी तयार होते. त्यावर समितीची शिफारस आणि शासनाची मान्यता घेतली जाते.

जाहीर यादीत नाव आल्यावर समारंभात सन्मान दिला जातो. उर्वरित उमेदवारांना पुढील वर्षी पुन्हा अर्ज करता येतो.

पुरस्काराचा परिणाम

पुरस्कारामुळे खेळाडूचा आत्मविश्वास वाढतो. त्याला पुढील स्पर्धांसाठी प्रोत्साहन मिळते.

कुटुंबाचा दृष्टिकोनही बदलतो. समाजात दिव्यांग खेळाडूंबद्दल सकारात्मक दृष्टी निर्माण होते.

शाळा आणि महाविद्यालयांत या खेळाडूंचे उदाहरण दिले जाते. त्यामुळे समावेशक क्रीडा संस्कृती वाढीस लागते.

एकलव्याची कथा व नावाचा अर्थ

महाभारतात एकलव्य हा आदिवासी तरुण होता. त्याला धनुर्विद्या शिकायची होती.

गुरू द्रोणाचार्यांनी त्याला शिकवायला नकार दिला. तरीही एकलव्याने स्वतः साधना करून विद्या आत्मसात केली.

या कथेतील जिद्द आणि स्वावलंबन यामुळे पुरस्काराला हे नाव दिले गेले. दिव्यांग खेळाडूंची झुंजही अशीच असते.

समारंभाची परंपरा

राज्याचे क्रीडा पुरस्कार दरवर्षी मोठ्या समारंभात दिले जातात. काही वर्षी तीन वर्षांचे पुरस्कार एकत्र दिले गेले आहेत.

समारंभाला राज्यपाल किंवा मुख्यमंत्री उपस्थित असतात. क्रीडा मंत्री आणि वरिष्ठ अधिकारीही सहभागी होतात.

२०१८ मध्ये २०१४-१५, २०१५-१६ आणि २०१६-१७ या तीन वर्षांचे पुरस्कार एकत्र दिले गेले. समारंभ मुंबईत गेटवे ऑफ इंडिया येथे झाला.

नव्या श्रेणी

काळानुसार पुरस्कारांत नव्या श्रेणी वाढल्या. २०२३ मध्ये योग या खेळाचाही समावेश करण्यात आला.

पुरस्कारांच्या नियमांत सुधारणा करण्यासाठी समित्या नेमल्या गेल्या. २०१९ मध्ये धनराज पिल्ले यांच्या अध्यक्षतेखाली समिती झाली.

नियम २०२० मध्ये सुधारण्यात आले. त्यामुळे अर्ज आणि निवडीची प्रक्रिया अधिक स्पष्ट झाली.

संदर्भ

1. राज्यपालांचे भाषण — शिवछत्रपती राज्य क्रीडा पुरस्कार समारंभ
2. The Indian Express — Shiv Chhatrapati awards and new categories
3. महाराष्ट्र शासन — अधिकृत संकेतस्थळ
4. Ministry of Youth Affairs and Sports
5. Awards Portal, Government of India
6. Lokmat — राज्य व केंद्रीय क्रीडा पुरस्कार

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६