दुर्गा खोटे

दुर्गा खोटे या भारतीय चित्रपटसृष्टीतील पहिल्या पिढीतील आघाडीच्या अभिनेत्रींपैकी एक होत्या. त्यांचा जन्म १४ जानेवारी १९०५ रोजी मुंबईत झाला. १९३१ मध्ये मूकपटातून त्यांनी अभिनयाची सुरुवात केली आणि १९३२ मध्ये पहिल्या मराठी बोलपटात नायिकेची भूमिका केली. पन्नास वर्षांहून अधिक काळ त्यांनी मराठी व हिंदी चित्रपटांत आणि रंगभूमीवर काम केले.

माहिती

तक्त्यातील वर्षे चित्रपटांच्या प्रदर्शनाची आहेत. सक्रिय वर्षे त्यांच्या शेवटच्या चित्रपटापर्यंतची आहेत.

सुरुवातीचे जीवन

दुर्गा खोटे यांचे मूळ नाव व्हिटा लाड होते आणि त्या मुंबईतील सुशिक्षित कुटुंबात लहानाच्या मोठ्या झाल्या. त्यांनी कॅथेड्रल शाळेत आणि सेंट झेवियर्स महाविद्यालयात शिक्षण घेतले आणि पदवीचे शिक्षण सुरू असतानाच त्यांचा विवाह झाला.

त्या काळात सुसंस्कृत कुटुंबातील स्त्रियांनी चित्रपटांत काम करणे असामान्य मानले जात असे. तरीही त्यांनी हे क्षेत्र निवडले आणि चित्रपटसृष्टीत स्त्रियांसाठी मार्ग मोकळा केला.

चित्रपट कारकीर्द

१९३१ मध्ये प्रभात फिल्म कंपनीच्या फरेबी जाळ या मूकपटातून त्यांचे पदार्पण झाले. १९३२ मध्ये अयोध्येचा राजा या चित्रपटात राणी तारामतीची भूमिका मिळाली आणि तो चित्रपट मोठा यशस्वी ठरला.

१९४१ पासून त्यांनी आईच्या आणि चरित्रभूमिकांकडे वळण घेतले. त्या काळातील स्टुडिओ पद्धतीला सोडून स्वतंत्र कलाकार म्हणून काम करणाऱ्या त्या पहिल्या अभिनेत्रींपैकी होत्या.

प्रमुख चित्रपट

मुघले आझम (१९६०) मध्ये त्यांनी जोधाबाईंची भूमिका केली आणि ती भूमिका त्यांच्या कारकिर्दीतील सर्वाधिक लक्षात राहणारी भूमिका ठरली. भरत मिलाप (१९४२) मध्ये कैकेयीची भूमिकाही त्यांनी केली.

बिदाई (१९७४) मध्ये त्यांनी आईची भूमिका केली आणि या भूमिकेसाठी त्यांना फिल्मफेअर सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीचा पुरस्कार मिळाला. कर्ज (१९८०) हा त्यांचा शेवटचा चित्रपट होता.

अभिनयाची शैली

दुर्गा खोटे यांची शैली गंभीर आणि ठाम होती. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील दरारा आणि आवाजातील वजन यामुळे राजमाता आणि वडीलधाऱ्या स्त्रियांच्या भूमिका त्यांना सहज साजेश्या.

आईच्या भूमिकांमध्ये त्यांनी कठोरता आणि माया यांचा संयमित मेळ साधला. रंगभूमीवरील कामामुळे त्यांची उपस्थिती नाट्यमय राहत असे.

पुरस्कार आणि सन्मान

१९५८ मध्ये त्यांना संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार मिळाला. भारत सरकारने १९६८ मध्ये त्यांना पद्मश्री देऊन गौरवले.

१९८३ मध्ये त्यांना दादासाहेब फाळके पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. बिदाई साठी त्यांना फिल्मफेअर सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीचा पुरस्कार मिळाला.

वारसा

दुर्गा खोटे यांनी चित्रपटसृष्टीत स्त्रियांच्या सहभागाचा मार्ग मोकळा केला. त्यांनी निर्मिती संस्था सुरू करून लघुपट आणि माहितीपटांची निर्मितीही केली.

२२ सप्टेंबर १९९१ रोजी मुंबईत त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या कारकिर्दीचा आदर्श पुढील अनेक अभिनेत्रींनी स्वीकारला.

संदर्भ

1. दुर्गा खोटे — मराठी विकिपीडिया
2. Durga Khote — English Wikipedia
3. Mughal-e-Azam — English Wikipedia

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६