नंदुरबार जिल्हा

नंदुरबार जिल्हा हा महाराष्ट्राच्या उत्तर-पश्चिम भागातील एक जिल्हा आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय नंदुरबार शहरात आहे. १ जुलै १९९८ रोजी धुळे जिल्ह्याचे विभाजन करून नंदुरबार जिल्हा तयार झाला. जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ ५,९५५ चौरस किलोमीटर आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची लोकसंख्या १६,४८,२९५ आहे. जिल्ह्यात अनुसूचित जमातीची लोकसंख्या मोठ्या प्रमाणात आहे.

माहिती

तपशील	माहिती
मुख्यालय	नंदुरबार
विभाग	नाशिक
क्षेत्रफळ	५,९५५ चौरस किमी
लोकसंख्या (२०११)	१६,४८,२९५
लोकसंख्या घनता	२७७ व्यक्ती प्रति चौरस किमी
साक्षरता दर (२०११)	६४.३८%
लिंग गुणोत्तर	१,००० पुरुषांमागे ९७८ स्त्रिया
तालुके	६
गावे (२०११)	९४३
निर्मिती	१ जुलै १९९८
प्रमुख पिके	कापूस, मका, तृणधान्ये, केळी
प्रमुख नदी	तापी

जिल्ह्यातील अनुसूचित जमातीची वाटा सुमारे ६९ टक्के आहे. ग्रामीण भागात लोकसंख्या मोठ्या प्रमाणात राहते.

नंदुरबार हे पश्चिम रेल्वेमार्गावरील स्थानक असून शहर मुंबईपासून सुमारे ४०० किलोमीटर अंतरावर आहे.

नावाची व्युत्पत्ती

नंदुरबार हे नाव नंदराजाच्या नावावरून आले असे सांगितले जाते. प्राचीन काळी या शहराचा उल्लेख नंदनगरी असाही केला जात असे. या भागाचा संबंध रामायण व महाभारत काळाशी जोडला जातो.

यादव काळात या प्रदेशाचा उल्लेख सेऊनदेश असा आढळतो. मध्ययुगात हा भाग खान्देशचा भाग होता. नावाची ही परंपरा आजही स्थानिक लोकांत जपली गेली आहे.

इतिहास

प्राचीन काळी हा प्रदेश कृजिक म्हणून ओळखला जात असे. यादव काळात या भागाचा उल्लेख सेऊनदेश असा आढळतो.

मध्ययुगात धुळे, नंदुरबार व जळगाव हा भाग खान्देश या नावाने ओळखला जात असे. १९०६ मध्ये खान्देशचे पूर्व व पश्चिम असे दोन जिल्हे झाले.

१९६० मध्ये महाराष्ट्र राज्य निर्माण झाल्यावर हा भाग धुळे जिल्ह्यात होता. १९९८ मध्ये धुळ्याचे विभाजन होऊन नंदुरबार स्वतंत्र जिल्हा बनला.

या भागातील आदिवासी समाजाने आपली स्वतंत्र संस्कृती व परंपरा जपली आहे. वनातील उत्पादने त्यांच्या जीवनाचा भाग आहेत.

भूगोल

नंदुरबार जिल्हा महाराष्ट्राच्या वायव्य कोपऱ्यात आहे. जिल्ह्याच्या उत्तरेस मध्य प्रदेश व पश्चिमेस गुजरात राज्याची सीमा आहे. पूर्वेस धुळे जिल्हा लागून आहे.

सातपुडा पर्वतरांगा जिल्ह्याची नैसर्गिक सीमा बनवतात. अक्राणी, अक्कलकुवा व तळोदा हे तालुके डोंगराळ व दुर्गम आहेत.

तापी ही जिल्ह्यातील प्रमुख नदी आहे. ती पूर्वेकडून पश्चिमेकडे वाहते व जिल्ह्याला दोन भागांत विभागते. गोमाई, नागन व देवानंद या तिच्या उपनद्या आहेत. सरासरी पर्जन्यमान सुमारे ८७७ मिलिमीटर आहे.

अक्कलकुवा व अक्राणी तालुक्यांतील काही भाग अजूनही दुर्गम आहेत. पावसाळ्यात या भागातील रस्ते बंद होतात.

जिल्ह्याची जमीन तीन प्रकारची आहे. हलकी जमीन बाजरी व भुईमुगासाठी योग्य आहे. मध्यम प्रतीची जमीन सिंचनासाठी उपयुक्त आहे. तापी नदीकाठची काळी जमीन खोल व सुपीक आहे.

हवामान

जिल्ह्याचे हवामान कोरडे आहे. उन्हाळा मार्च ते मे या काळात तीव्र असतो. पावसाळा जून ते ऑक्टोबर आणि हिवाळा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी असतो.

पावसाचे प्रमाण भागानुसार मोठ्या प्रमाणात बदलते. सातपुडा पर्वतरांगा व डोंगराळ भागात पाऊस जास्त पडतो. नंदुरबार तालुक्यात पाऊस कमी पडतो.

अर्थव्यवस्था

जिल्ह्याची अर्थव्यवस्था शेती व वनसंपत्तीवर आधारित आहे. कापूस, मका, तृणधान्ये, तेलबिया व केळी ही प्रमुख पिके आहेत.

नंदुरबारची लाल मिरची आणि आंबा या भागात लोकप्रिय आहेत. तापी खोऱ्यातील जमीन सुपीक असल्यामुळे सिंचनाचा मोठा फायदा होतो.

जिल्ह्यात सरदार सरोवर व प्रकाशा येथे तापी नदीवरील प्रकल्प आहेत. वनजन्य उत्पादने व पशुपालन ही अनेक कुटुंबांची जोडधंदा आहे.

वनजन्य उत्पादने जमा करणे व विकणे हा अनेक आदिवासी कुटुंबांचा उपजीविकेचा मार्ग आहे. जिल्ह्यात रोजगार हमी योजनेचा मोठा वापर होतो.

जिल्ह्यातील बाजारपेठा मुख्यतः शेतमालावर आधारित आहेत. स्थानिक आठवडी बाजारांमध्ये शेतकरी आपला माल विकतात. वनजन्य उत्पादने जमा करून विकण्याचे काम मोठ्या प्रमाणात चालते. यामुळे आदिवासी कुटुंबांना हंगामी उत्पन्न मिळते.

जिल्ह्यात सिंचनाचा विस्तार झाल्यामुळे शेतीचा चेहरा बदलत आहे. तापी नदीवरील प्रकल्पांमुळे तळोदा व शहादा परिसरात ओलीताचे क्षेत्र वाढले आहे. शेतकरी आता पारंपरिक पिकांसोबत फळबागा व भाजीपाला घेत आहेत. यामुळे उत्पन्नात विविधता येऊन जोखीम कमी होते.

तालुके व प्रशासन

जिल्ह्यात सहा तालुके आहेत: अक्कलकुवा, अक्राणी, तळोदा, शहादा, नंदुरबार व नवापूर. प्रशासनासाठी जिल्हा तीन उपविभागांत विभागलेला आहे.

जिल्ह्यात चार नगरपालिका व एक नगरपंचायत आहे. सहा पंचायत समित्या व शेकडो ग्रामपंचायती कार्यरत आहेत.

जिल्ह्यातील तालुके तीन उपविभागांत विभागलेले आहेत. नंदुरबार उपविभागात नंदुरबार व नवापूर तालुके येतात. शहादा उपविभागात शहादा व अक्राणी, तर तळोदा उपविभागात तळोदा व अक्कलकुवा येतात. आदिवासी उपयोजनेअंतर्गत विशेष योजना राबवल्या जातात.

लोकसंख्या व समाज

जनगणना २०११ नुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या १६,४८,२९५ आहे. लोकसंख्या घनता २७७ व्यक्ती प्रति चौरस किमी आहे.

जिल्ह्यात भिल्ल, पावरा, गावित, कोकणी, धानका व नायक या जमाती मोठ्या संख्येने राहतात. आदिवासी संस्कृतीचे वेगळेपण जपले गेले आहे.

जिल्ह्यात मराठी व आदिवासी बोलीभाषा वापरल्या जातात. पाड्यांमध्ये विखुरलेली वस्ती हे येथील वैशिष्ट्य आहे.

दळणवळण व शिक्षण

नंदुरबार हे पश्चिम रेल्वेमार्गावरील महत्त्वाचे स्थानक आहे. येथून सुरत व मुंबईकडे गाड्या जातात.

जिल्ह्यातून राष्ट्रीय महामार्ग जातो. डोंगराळ तालुक्यांतील रस्ते सुधारण्यावर भर दिला जात आहे.

जिल्ह्यात महाविद्यालये व औद्योगिक प्रशिक्षण संस्था आहेत. आदिवासी विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृहे व शिष्यवृत्ती योजना राबवल्या जातात.

पर्यटनस्थळे

तोरणमाळ हे जिल्ह्यातील प्रसिद्ध थंड हवेचे ठिकाण आहे. येथून सातपुडा पर्वतरांगांचे विहंगम दृश्य दिसते.

प्रकाशा हे तापी नदीकाठचे तीर्थस्थान आहे. उनपदेव येथील गरम पाण्याचे झरे व अक्राणी येथील जुना राजवाडा हीही पाहण्यासारखी स्थळे आहेत.

विकासाची आव्हाने

डोंगराळ तालुक्यांतील दळणवळण हे मोठे आव्हान आहे. पावसाळ्यात काही रस्ते वाहून जातात. आरोग्यसेवा दुर्गम पाड्यांपर्यंत पोहोचवणे कठीण ठरते.

दुर्गम भागातील विद्यार्थ्यांसाठी निवास व शिक्षणाची सुविधा वाढवली जात आहे. आदिवासी भागात रोजगार निर्माण करण्यासाठी वनजन्य उत्पादनांवर प्रक्रिया करण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत. सिंचनाचा विस्तार हा दीर्घकालीन उपाय मानला जातो.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६