ऑपेरा

ऑपेरा हा गायन, वाद्यमेळ आणि रंगभूमीच्या सादरीकरणाचा एकत्रित नाट्यप्रकार आहे. यात संपूर्ण कथानक संवादाऐवजी गायनाद्वारे सादर केले जाते. या प्रकाराचा उगम इटलीमध्ये सोळाव्या शतकाच्या अखेरीस झाला. फ्लोरेन्समधील कलावंतांच्या एका गटाने प्राचीन ग्रीक नाटकाच्या पद्धतीचा अभ्यास करून हा प्रकार विकसित केला. सुरुवातीच्या ऑपेरा केवळ राजदरबारांत सादर होत असत. पुढील शतकांत त्या सार्वजनिक रंगमंदिरांत आल्या. आज ऑपेरा जगभरातील अनेक देशांत सादर केला जातो. इटालियन, जर्मन, फ्रेंच आणि इंग्रजी अशा अनेक भाषांत ऑपेरांची निर्मिती झाली आहे.

माहिती

ऑपेराचे मुख्य अंग म्हणजे गायन. पात्रांच्या भावना आणि कथेतील घडामोडी गायनातून व्यक्त केल्या जातात. एकल गायनाला अरिया असे म्हणतात आणि कथानक पुढे नेणाऱ्या संवादात्मक गायनाला रिसिटेटिव्ह असे म्हणतात.

वाद्यमेळ हा ऑपेराचा अविभाज्य भाग आहे. गायकांच्या साथीला वाजवणारा वाद्यमेळ साधारणतः पन्नास ते नव्वद वादकांचा असतो. प्रत्येक ऑपेराचे संगीत संचालक वाद्यमेळाचे नेतृत्व करतात.

कथानकाची चौकट पुस्तिकेत लिहिलेली असते. या पुस्तिकेला लिब्रेटो असे म्हणतात. संगीतकार आणि लिब्रेटो लेखक मिळून ऑपेरा तयार करतात.

इटलीतील उगम

सोळाव्या शतकाच्या शेवटी फ्लोरेन्समध्ये कलावंतांचा एक गट सक्रिय होता. त्यांनी प्राचीन ग्रीक नाटकाचे संगीतमय स्वरूप पुन्हा निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला.

१५९७ मध्ये दाफ्ने नावाची पहिली ऑपेरा सादर झाली, असे सामान्यतः मानले जाते. तिचे संगीत याकोपो पेरी यांचे होते. मात्र त्या ऑपेराची मूळ प्रत आज उपलब्ध नाही.

१६०७ मध्ये क्लाउडियो मॉंतेव्हेर्दी यांची ओर्फेओ ही ऑपेरा मांतोवा येथे सादर झाली. आजही नियमितपणे सादर होणाऱ्या सर्वात जुन्या ऑपेरांपैकी एक म्हणून तिला ओळखले जाते.

गायन आणि वाद्यमेळ

ऑपेरातील गायनाच्या शैली कालांतराने बदलल्या. सतराव्या शतकात कथानकाला प्राधान्य होते, तर पुढे गायकांच्या कौशल्याला अधिक महत्त्व मिळाले.

अठराव्या शतकाच्या अखेरीस सुरेल आणि लवचिक गायनाची परंपरा विकसित झाली. या शैलीला बेल कांतो असे म्हणतात. यात श्वासाचे नियंत्रण आणि स्वराची लवचिकता महत्त्वाची मानली जाते.

पुरुष गायकांच्या आवाजाचे वर्गीकरण आणि महिला गायकांच्या आवाजाचे वर्गीकरण स्वतंत्रपणे केले जाते. आवाजाच्या व्याप्तीनुसार पात्रांची निवड केली जाते.

प्रकार आणि शैली

ऑपेराचे अनेक उपप्रकार आहेत. गंभीर विषयांवर आधारित ऑपेरा सेरिया आणि विनोदी विषयांवर आधारित ऑपेरा बुफा हे इटालियन प्रकार प्रसिद्ध आहेत.

जर्मनीत रिचर्ड वॅगनर यांनी संगीत नाटकाची स्वतंत्र शैली विकसित केली. त्यांच्या कलाकृतींना दीर्घ कालावधी आणि मोठा वाद्यमेळ यासाठी ओळखले जाते.

फ्रान्समध्ये भव्य ऑपेराची परंपरा रुजली. यात मोठे वाद्यमेळ, नृत्यांगना आणि भव्य देखावे यांचा समावेश असे. रशिया आणि बोहेमियातही स्वतंत्र शैली विकसित झाल्या.

प्रसिद्ध रचनाकार

अठराव्या शतकात वोल्फगांग आमाडेउस मोत्सार्त यांनी अनेक ऑपेरा रचल्या. त्यांच्या काही ऑपेरा आजही जगभरातील रंगमंदिरांवर सादर होतात.

एकोणिसाव्या शतकात ज्युसेप्पे व्हेर्दी यांनी इटालियन ऑपेराला नवे स्वरूप दिले. त्यांच्या ऑपेरांत राष्ट्रीय भावना आणि मानवी नाती यांना महत्त्व होते.

जाकोमो पुच्चिनी यांच्या ऑपेरांनी वास्तववादी शैलीला लोकप्रियता मिळवून दिली. त्यांच्या काही ऑपेरा अर्धवट राहिल्या, तरी त्या आजही सादर होतात.

जगभरातील प्रकार

ऑपेराचा प्रसार युरोपबाहेरही झाला. अमेरिकेत एकोणिसाव्या शतकात ऑपेरागृहे उभारली गेली. लॅटिन अमेरिकेतही या प्रकाराला प्रतिष्ठा मिळाली.

आशियात जपान, चीन आणि कोरियात पाश्चात्य ऑपेराचे सादरीकरण नियमित होते. स्थानिक परंपरांशी सांगड घालून नवे प्रयोगही केले जात आहेत.

ऑपेराच्या भाषेबाबत प्रेक्षकांसाठी अनुवादाची सोय केली जाते. आजच्या रंगमंदिरांत पडद्यावर अनुवाद दाखवले जातात.

ऑपेरागृहे

जगातील काही ऑपेरागृहे प्रतिष्ठेची मानली जातात. इटलीतील मिलान येथील ला स्काला हे त्यांपैकी एक आहे. हे रंगमंदिर अठराव्या शतकात उभारले गेले.

अमेरिकेतील मेट्रोपॉलिटन ऑपेरा हाऊस १८८३ मध्ये स्थापन झाले. लंडनमधील रॉयल ऑपेरा हाऊस आणि व्हिएन्ना स्टेट ऑपेरा हीही महत्त्वाची रंगमंदिरे आहेत.

ऑपेरा सादर करण्यासाठी गायक, वाद्यमेळ, नेपथ्यकार, वेशभूषाकार आणि तंत्रज्ञ यांचा मोठा संघ लागतो. त्यामुळे प्रत्येक निर्मिती ही मोठी गुंतवणूक असते.

भारत व आधुनिक काळ

भारतात पाश्चात्य ऑपेराची परंपरा मोठी नाही. मात्र मराठी संगीत नाटक हा गायन आणि रंगभूमी यांचा संगम असलेला स्वतंत्र प्रकार आहे. त्याला ऑपेराशी साधर्म्य असले, तरी तो स्वतंत्र परंपरा आहे.

मुंबई आणि पुणे येथे पाश्चात्य शास्त्रीय संगीताच्या संस्था ऑपेरांचे सादरीकरण करतात. काही भारतीय संगीतकारांनी भारतीय विषयांवर आधारित ऑपेरांची निर्मिती केली आहे.

आजच्या काळात ऑपेराचे प्रसारण चित्रपटगृहांत आणि आंतरजालावर होते. यामुळे जगभरातील प्रेक्षकांना हा प्रकार पाहणे सोपे झाले आहे.

सतराव्या शतकाच्या अखेरीस व्हेनिस आणि नेपल्स येथे सार्वजनिक ऑपेरागृहे सुरू झाली. तिकिटे विकून ऑपेरा सादर करण्याची पद्धत तेथूनच सुरू झाली.

इंग्लंडमध्ये हेन्री पर्सेल यांनी इंग्रजी भाषेत ऑपेरा रचल्या. विसाव्या शतकात बेंजामिन ब्रिटन यांनी या परंपरेला पुढे नेले.

ऑपेरा सादर करण्यापूर्वी गायकांना अनेक आठवडे सराव करावा लागतो. पात्रांची निवड आवाजाच्या प्रकारानुसार केली जाते.

नेपथ्य, वेशभूषा आणि प्रकाशयोजना यांवर मोठी गुंतवणूक होते. काही निर्मित्यांत आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून देखावे उभारले जातात.

अठराव्या शतकातील ऑपेरा बुफा या प्रकारात सामान्य माणसांची पात्रे आणि विनोदी प्रसंग येत. यामुळे ऑपेरा अधिक प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचला.

एकोणिसाव्या शतकाच्या अखेरीस इटलीत वास्तववादी शैली उदयास आली. यात सामान्य लोकांचे जीवन आणि त्यांच्या भावना यांना केंद्रस्थानी ठेवले गेले.

ऑपेराचे संचालन करणे हे स्वतंत्र कौशल्य मानले जाते. संचालक गायक आणि वाद्यमेळ यांच्यातील समन्वय साधतात.

बायरॉइथ उत्सव हा वॅगनर यांच्या कलाकृतींसाठी समर्पित उत्सव आहे. त्याची सुरुवात १८७६ मध्ये झाली.

ऑपेराच्या तिकिटांचे दर जास्त असल्याने प्रेक्षक मर्यादित राहतात. काही रंगमंदिरे कमी दरातील तिकिटे आणि थेट प्रसारणाद्वारे प्रवेश सुलभ करतात.

एकोणिसाव्या शतकात ऑपेरा हा सामाजिक प्रतिष्ठेचा भाग बनला. श्रीमंत कुटुंबे ऑपेरागृहांना आर्थिक आधार देत असत.

विसाव्या शतकात चित्रपट आणि ध्वनिमुद्रणाच्या माध्यमातून ऑपेरा घराबाहेर पोहोचला. ध्वनिमुद्रणांमुळे गायकांची कला मोठ्या प्रमाणात जतन झाली.

आज नव्या ऑपेरांची निर्मिती मर्यादित प्रमाणात होते. तरीही जुन्या कलाकृतींची नवी सादरीकरणे नियमितपणे होतात.

ऑपेराच्या अभ्यासासाठी स्वतंत्र महाविद्यालये आणि संगीत संस्था कार्यरत आहेत. गायकांना अनेक वर्षे प्रशिक्षण घ्यावे लागते.

ऑपेरातील कथानकांचा स्रोत सहसा पौराणिक कथा, ऐतिहासिक प्रसंग किंवा साहित्यकृती असतो. संगीतकार लिब्रेटो लेखकासोबत कथेची चौकट ठरवतात.

प्रेक्षकांना ऑपेराची भाषा समजावी यासाठी अनेक रंगमंदिरे शब्दांचा अनुवाद पडद्यावर दाखवतात.

संदर्भ

1. ब्रिटानिका — ऑपेरा
2. ला स्काला
3. मेट्रोपॉलिटन ऑपेरा
4. रॉयल ऑपेरा हाऊस
5. ऑपेरा युरोप

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६