अ‍ॅमेझॉन नदी

अ‍ॅमेझॉन नदी ही दक्षिण अमेरिकेतील प्रमुख नदी असून पाण्याच्या प्रमाणाच्या दृष्टीने ती जगातील सर्वात मोठी नदी आहे. पेरूमधील अँडेस पर्वतातील अपुरिमाक नदीपासून ती सुरू होते आणि पेरू, कोलंबिया व ब्राझीलमधून वाहत अटलांटिक महासागराला मिळते. तिची लांबी किमान ६,४०० किलोमीटर मानली जाते, तर काही स्रोत ६,२७५ ते ७,०२५ किलोमीटरपर्यंतचा अंदाज देतात. १९७३ ते १९९० या काळातील सरासरी विसर्ग सुमारे २,०९,००० घनमीटर प्रतिसेकंद इतका नोंदला गेला आहे. यामुळे जगातील नद्यांमधून महासागरात जाणाऱ्या एकूण पाण्याच्या सुमारे एक पंचमांश भाग याच नदीतून जातो. तिचे खोरे सुमारे ७० लाख चौरस किलोमीटरवर पसरलेले असून ते जगातील सर्वात मोठे खोरे आहे.

माहिती

अ‍ॅमेझॉनचा उगम पेरूमधील मिस्मी शिखरावरील बर्फाळ प्रदेशात होतो. सुरुवातीच्या टप्प्यात नदी अरुंद दरीतून वेगाने वाहते आणि पुढे सपाट मैदानात येऊन तिचा वेग कमी होतो.

ब्राझीलमध्ये प्रवेश करेपर्यंत नदी आपल्या अंतिम विसर्गाच्या केवळ पाचवा भाग वाहून नेते. तरीही त्या टप्प्यावरही तिचा प्रवाह जगातील इतर कोणत्याही नदीपेक्षा मोठा असतो.

खालच्या भागात नदीची रुंदी सरासरी सुमारे ५ किलोमीटर असून पुराच्या काळात ती १० ते १४ किलोमीटरपर्यंत पोहोचते. मुखावरील त्रिभुज प्रदेशाची रुंदी अनेक शेकडो किलोमीटरपर्यंत पसरते.

नदीचे पाणी गाळाने भरलेले असते आणि त्यामुळे रंग तपकिरी दिसतो. पुराच्या काळात नदी आसपासच्या जंगलात पसरते आणि मोठे पूरमैदान तयार होते.

पुराच्या काळात नदीची पातळी अनेक मीटरने वाढते आणि जंगलाचा मोठा भाग पाण्याखाली जातो. या पुराच्या जंगलात मासे फिरतात आणि फळे खातात. कोरड्या हंगामात पातळी खाली आल्यावर जमीन पुन्हा दिसू लागते.

प्रवाह आणि खोरे

अ‍ॅमेझॉनला शेकडो सहप्रवाह मिळतात. त्यांपैकी मादेरा, रिओ नेग्रो, टापाजोस आणि शिंगू हे प्रमुख आहेत. काही सहप्रवाह स्वतःच जगातील सर्वात मोठ्या नद्यांमध्ये मोडतात.

खोरे अनेक देशांत विभागलेले असले तरी त्याचा मोठा भाग ब्राझीलमध्ये आहे. ब्राझीलमधील एकट्या या खोर्याचे क्षेत्र इतर कोणत्याही नदीच्या संपूर्ण खोर्यापेक्षा मोठे आहे.

नदीच्या काठावरील प्रमुख शहरे म्हणजे पेरूमधील इक्विटोस, कोलंबियातील लेटिसिया आणि ब्राझीलमधील मानौस, सांतारेम व मकापा. मानौस येथे रिओ नेग्रो नदीचे काळे पाणी अ‍ॅमेझॉनच्या गाळयुक्त पाण्याशी मिसळते आणि दोन रंगांचा प्रवाह दिसतो.

नदीच्या मुखाजवळ ताजे पाणी महासागरात मोठ्या प्रमाणात पसरते. यामुळे किनाऱ्यापासून दूरही समुद्राचे पाणी काही अंतरापर्यंत गोडे राहते.

सहप्रवाहांचे पाणी रंगानुसार वेगळे ओळखले जाते. काही नद्यांचे पाणी गाळामुळे तपकिरी, काहीचे जंगलातील सेंद्रिय पदार्थांमुळे काळे आणि काहीचे डोंगराळ भागातून येणारे स्वच्छ निळे असते. या वेगवेगळ्या पाण्यांच्या संगमावर नदीत विशिष्ट परिसंस्था तयार होतात.

जैवविविधता

अ‍ॅमेझॉन खोरे हे जगातील सर्वाधिक जैवविविधतेने समृद्ध प्रदेशांपैकी एक आहे. येथील वर्षावनात हजारो प्रकारच्या वनस्पती आणि प्राण्यांच्या प्रजाती आढळतात.

नदीत गुलाबी रंगाचे डॉल्फिन, अनेक प्रकारचे मासे आणि मगर यांच्या प्रजाती आहेत. येथील मत्स्यप्रजातींची संख्या जगातील कोणत्याही नदीखोर्यापेक्षा अधिक मानली जाते.

वर्षावनातील झाडे आणि नदी यांच्यात जवळचा संबंध आहे. पुराच्या काळात मासे जंगलात पसरलेल्या पाण्यात फळे व बिया खातात आणि त्यामुळे बियांचा प्रसार होतो.

या परिसंस्थेवर मानवी हस्तक्षेपाचा मोठा परिणाम होत आहे.

नदीतील मोठ्या माशांच्या प्रजातींचे संवर्धन स्थानिक समुदाय करतात. मासेमारीवर हंगामी बंधने घातली जातात आणि काही भागांत संवर्धन क्षेत्रे तयार केली आहेत. वनतोडणी आणि खाणकामामुळे अधिवास नष्ट होत आहेत.

वाहतूक

अ‍ॅमेझॉन हा या प्रदेशातील सर्वात महत्त्वाचा वाहतूकमार्ग आहे. रस्त्यांची कमतरता असल्याने लोक आणि मालवाहतूक मोठ्या प्रमाणात नौकांवर अवलंबून आहे.

मानौस आणि इक्विटोससारख्या शहरांना समुद्री जहाजेही पोहोचू शकतात.

मानौस येथे मुक्त व्यापार क्षेत्र असल्याने तेथे इलेक्ट्रॉनिक व औद्योगिक वस्तूंचे उत्पादन होते. या उद्योगांना कच्चा माल व तयार मालाची ने-आण नदीमार्गे करावी लागते. यामुळे खोर्यातील शहरे महासागराच्या बंदरांशी जोडली जातात.

नदीवर मोठे पूल फार कमी आहेत, कारण नदीची रुंदी आणि हंगामी बदल यामुळे पूल बांधणे कठीण जाते. बहुतेक ठिकाणी होड्या आणि फेरी हेच ओलांडण्याचे साधन आहे.

प्रवासी वाहतुकीसाठी नदीवर मोठ्या नौका चालतात आणि त्यांवर झोपण्याची व्यवस्थाही असते. दुर्गम गावांपर्यंत पोहोचण्यासाठी अनेक दिवसांचा प्रवास करावा लागतो.

वाहतूक सुविधा वाढल्यास व्यापाराला चालना मिळेल, असे मानले जाते. मात्र त्याचा पर्यावरणावर होणारा परिणाम हा चिंतेचा विषय आहे.

पर्यावरण

अ‍ॅमेझॉन खोर्यातील वनतोडणी ही जागतिक चिंतेचा विषय आहे. शेती, मेंढीपालन आणि लाकूडतोड यांसाठी मोठ्या प्रमाणात जंगल तोडले जात आहे.

जंगल तोडल्याने पर्जन्यचक्रात बदल होतो आणि प्रदेशातील पाऊस कमी होण्याचा धोका निर्माण होतो. यामुळे नदीच्या प्रवाहावरही परिणाम होऊ शकतो.

अलीकडच्या काही वर्षांत तीव्र दुष्काळामुळे नदीची पातळी उल्लेखनीयरीत्या खाली आल्याचे नोंदवले गेले आहे. यामुळे वाहतूक आणि मासेमारीवर परिणाम झाला आहे.

नदीवरील मोठ्या धरणांमुळे मासेमारी आणि गाळाच्या प्रवाहावर परिणाम होतो. बेलो मोंतेसारख्या प्रकल्पांवर पर्यावरणवाद्यांनी तीव्र आक्षेप घेतला आहे.

जलचर आणि वन्यजीवांच्या संवर्धनासाठी अनेक संरक्षित क्षेत्रे तयार केली गेली आहेत.

स्थानिक समुदायांच्या जमिनी आणि संरक्षित क्षेत्रे यांचे व्यवस्थापन हे संवर्धनाचे महत्त्वाचे साधन मानले जाते. या भागांत वनतोडणीचे प्रमाण तुलनेने कमी आहे. आंतरराष्ट्रीय सहकार्याशिवाय या प्रदेशाचे संरक्षण कठीण आहे.

नदीच्या खोर्‍यातील संरक्षित क्षेत्रांचे व्यवस्थापन स्थानिक सरकारे आणि समुदाय मिळून करतात. या भागांत पर्यावरणीय पर्यटनाला चालना देण्याचे प्रयत्न होत आहेत.

नदीच्या पाण्याचा वापर शेती, वाहतूक आणि जलविद्युत निर्मितीसाठी होतो. या वापरांमधील संतुलन हे खोर्‍यातील देशांसाठी मोठे आव्हान आहे.

हवामान बदलामुळे पुराचे स्वरूप बदलत असल्याचे संशोधन सांगते. यामुळे नदीकाठच्या वसाहतींचे नियोजन करताना अधिक काळजी घेतली जाते.

नदीच्या खोर्‍यातील माहिती गोळा करण्यासाठी संशोधन केंद्रे उभारली गेली आहेत. या केंद्रांमार्फत पाण्याची पातळी, पाऊस आणि जैवविविधतेचा अभ्यास केला जातो.

प्रमुख निर्देशक

निर्देशक	माहिती
लांबी	किमान सुमारे ६,४०० किमी
खोरे	सुमारे ७० लाख चौरस किमी
सरासरी विसर्ग	सुमारे २,०९,००० घनमीटर प्रतिसेकंद
उगम	अपुरिमाक नदी, पेरू
मुख	अटलांटिक महासागर
मुख्य देश	पेरू, कोलंबिया, ब्राझील
प्रमुख सहप्रवाह	मादेरा, रिओ नेग्रो, टापाजोस

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६