बोरोबुदूर

बोरोबुदूर हे इंडोनेशियाच्या मध्य जावा भागातील प्राचीन बौद्ध स्तूप आहे. हे स्थळ मागेलांग भागात असून योग्याकार्ता शहरापासून उत्तरेस आहे. इ.स. आठव्या व नवव्या शतकात शैलेंद्र राजवंशाच्या काळात हे स्तूप बांधले गेले. हे जगातील सर्वांत मोठ्या बौद्ध स्तूपांपैकी एक मानले जाते. स्तूप नऊ टप्प्यांत उभारलेले असून त्यात सहा चौकोनी व तीन वर्तुळाकार व्यासपीठे आहेत. या इमारतीवर सुमारे २,६७२ शिल्पपट्ट्या व मूळतः ५०४ बुद्धमूर्ती होत्या. इ.स. १९९१ मध्ये युनेस्कोने या स्थळाचा जागतिक वारसा यादीत समावेश केला.

माहिती

स्तूपाचा पाया सुमारे १२३ बाय १२३ मीटर असून उंची सुमारे ३५ मीटर आहे. संपूर्ण रचना राखाडी ज्वालामुखीय दगडात बांधलेली आहे. स्तूपाच्या तीन टप्प्यांना बौद्ध विचारातील तीन अवस्थांचे प्रतीक मानले जाते. तळाच्या भागात कामवासनेचे जग, मधल्या भागात रूपाचे जग आणि वरच्या भागात रूपरहित जग अशी ही विभागणी आहे. वर्तुळाकार व्यासपीठांवर एकूण ७२ छिद्रयुक्त स्तूप आहेत आणि प्रत्येकात बसलेल्या बुद्धाची मूर्ती आहे. सर्वांत वरच्या भागात एक मोठा मध्यवर्ती स्तूप आहे.

स्तूपाच्या पायाजवळ पूर्वी एक तळे असल्याचे पुरावे आढळले आहेत. या तळ्याच्या अस्तित्वामुळे स्तूप बेटासारखा दिसत असावा, असे काही संशोधक मानतात. स्तूपाच्या भोवतीचा परिसर नियोजित पद्धतीने विकसित करण्यात आला आहे. स्तूपाच्या चारही बाजूंना प्रवेशद्वारे असून ती वरच्या दिशेने जाणाऱ्या जिन्यांना जोडलेली आहेत.

इतिहास आणि बांधणी

हे स्तूप शैलेंद्र राजवंशाच्या काळात उभारले गेले, असे शिलालेख व शैलीविषयक अभ्यासावरून मानले जाते. बांधणीची नेमकी तारीख निश्चित नसली तरी आठव्या शतकाच्या उत्तरार्धात काम सुरू झाल्याचे संकेत आहेत. स्तूपाच्या रचनेत जावा भागातील पूर्वजपूजेची परंपरा व बौद्ध विचार यांचे मिश्रण दिसते. बांधणीचे श्रेय स्थानिक परंपरेत वास्तुविशारद गुणधर्म यांना दिले जाते, तरी त्याविषयी ठोस पुरावे नाहीत.

दहाव्या ते पंधराव्या शतकाच्या दरम्यान हे स्थूप सोडून दिले गेले. जावामध्ये हिंदू राज्यांचा ऱ्हास आणि इस्लामचा प्रसार यांमुळे या स्थळाकडे दुर्लक्ष झाले. पुढील काळात ज्वालामुखीची राख व जंगल यांनी स्तूप झाकले गेले. स्थानिक लोकांना या ठिकाणाची माहिती होती, तरी त्याचे महत्त्व जगाला माहीत नव्हते.

या स्थळाबद्दल लोककथाही प्रचलित आहेत. स्थानिक परंपरेनुसार स्तूपाच्या बांधणीत दिव्य शक्तीचा सहभाग होता, असे सांगितले जाते. अशा कथा परंपरागत मानल्या जातात आणि त्यांना ऐतिहासिक पुरावा म्हणून पाहिले जात नाही. या कथांमुळे मात्र स्थानिक समाजात या स्थळाबद्दल आदराची भावना टिकून राहिली.

पुनर्शोध आणि पुनर्संचयिती

इ.स. १८१४ मध्ये जावाचे ब्रिटिश प्रशासक टॉमस स्टॅमफर्ड रॅफल्स यांना स्थानिक लोकांकडून या स्थळाची माहिती मिळाली. त्यानंतर साफसफाईचे काम सुरू झाले आणि स्तूपाचा काही भाग दिसू लागला. एकोणिसाव्या शतकात या स्थळाचा अभ्यास वाढला आणि अनेक अभ्यासक येथे आले.

विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीस डच अभियंते थियोडोर व्हान एर्प यांच्या नेतृत्वाखाली पहिली मोठी दुरुस्ती करण्यात आली. या कामात वरची तीन वर्तुळाकार व्यासपीठे पूर्णपणे उघडून पुन्हा उभारण्यात आली. १९७३ ते १९८३ या काळात युनेस्कोच्या सहाय्याने सर्वांत मोठी पुनर्संचयिती झाली. या कामात दहा लाखांहून अधिक दगड काढून स्वच्छ करण्यात आले आणि पाया मजबूत करण्यात आला.

रचना आणि प्रतीक

स्तूपाची रचना एका टेकडीभोवती केलेली आहे आणि ती वरच्या दिशेने अरुंद होत जाते. भक्तांना प्रदक्षिणा घालण्यासाठी स्तूपाच्या भोवती गल्ल्या व जिने आहेत. प्रदक्षिणेचा मार्ग एका विशिष्ट क्रमाने वर जातो आणि त्या क्रमाने शिल्पपट्ट्यांची कथा उलगडत जाते. या रचनेमुळे भक्ताला आत्मज्ञानाकडे जाणारा प्रवास अनुभवता येतो.

स्तूपाच्या तळाशी असलेला भाग पुढे भिंतीने झाकण्यात आला होता. या झाकलेल्या भागात कर्मविभंग नावाच्या शिल्पपट्ट्या आहेत. या पट्ट्यांमध्ये कर्माच्या नियमाचे व त्याच्या परिणामांचे चित्रण आहे. या भागाला पुन्हा उघडण्यात आले नसले तरी त्याचे छायाचित्रण करण्यात आले आहे.

स्तूपाच्या रचनेत जिन्यांची संख्या व त्यांची दिशा यांनाही महत्त्व आहे. प्रत्येक बाजूचा जिना वरच्या दिशेने जाताना वळण घेतो आणि त्यामुळे भक्ताला सर्व शिल्पपट्ट्या पाहण्याची संधी मिळते. प्रदक्षिणेच्या मार्गावर विश्रांतीसाठी जागा असून तेथे भिंतींवर शिल्पे कोरलेली आहेत.

शिल्पपट्ट्या

स्तूपाच्या भिंती व कठड्यांवर मोठ्या प्रमाणात शिल्पपट्ट्या कोरलेल्या आहेत. एकूण शिल्पपट्ट्यांचे क्षेत्रफळ सुमारे २,५०० चौरस मीटर इतके आहे. या पट्ट्यांची मांडणी केल्यास त्यांची एकूण लांबी सुमारे तीन किलोमीटरपर्यंत होते. या शिल्पपट्ट्यांमधून बुद्धांचे जीवन व बौद्ध ग्रंथांतील कथा उलगडतात.

शिल्पपट्ट्यांमध्ये दैनंदिन जीवनाची दृश्येही आढळतात. व्यापारी, शेतकरी, संगीतकार व नर्तक यांचे चित्रण त्यात आहे. या चित्रांवरून त्या काळातील वेशभूषा, वाहने व इमारती यांची माहिती मिळते. काही पट्ट्यांवर कोरणारे कारागीर यांनी लिहिलेल्या सूचनाही आढळल्या आहेत.

बुद्धमूर्ती आणि स्तूप

चौकोनी व्यासपीठांवरील खोबणींत बसलेल्या बुद्धाच्या मूर्ती ठेवलेल्या आहेत. या खोबण्यांची एकूण संख्या सुमारे ४३२ आहे. वरच्या वर्तुळाकार व्यासपीठांवर बुद्धमूर्ती छिद्रयुक्त स्तूपांच्या आत ठेवलेल्या आहेत. या स्तूपांच्या भोकांतून आतील मूर्ती अंशतः दिसते.

मूळ ५०४ मूर्तींपैकी काहींचे डोके तुटलेले आहेत आणि काही मूर्ती हरवल्या आहेत. काही डोके परदेशांतील संग्रहालयांत पोहोचली असल्याचे अभ्यास सांगतात. पुढील काळात काही वस्तू परत करण्याच्या घटनाही घडल्या आहेत. मूर्तींच्या हातांच्या मुद्रांवरून बुद्धाच्या वेगवेगळ्या स्वरूपांचे दर्शन घडते.

मध्यवर्ती स्तूपाच्या आत काय आहे, हे अद्याप स्पष्ट झालेले नाही. काही अभ्यासक या स्तूपात मूर्ती असावी असे मानतात, तर काहींच्या मते तो केवळ प्रतीकात्मक रचना आहे. या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यासाठी स्तूप उघडण्यात आलेला नाही. संशोधकांनी रचनेचे स्वरूप बिघडू न देण्याचे धोरण स्वीकारले आहे.

जागतिक वारसा

इ.स. १९९१ मध्ये युनेस्कोने बोरोबुदूर मंदिर संकुलाचा जागतिक वारसा यादीत समावेश केला. या स्थळाचे क्षेत्रफळ सुमारे २५ हेक्टर असून त्याभोवती संरक्षित पट्टा आहे. सर्जनशील कौशल्य, सांस्कृतिक देवघेव आणि जिवंत परंपरा या कारणांवर हा दर्जा देण्यात आला. या स्थळाचा समावेश यादीत करण्यापूर्वी पुनर्संचयितीचे मोठे काम पूर्ण झाले होते.

जागतिक वारसा दर्जामुळे संवर्धनासाठी आंतरराष्ट्रीय सहकार्य वाढले. स्थळाच्या व्यवस्थापनासाठी स्वतंत्र आराखडा तयार करण्यात आला. परिसरातील भूकंप व ज्वालामुखी यांचा धोका लक्षात घेऊन सतत देखरेख ठेवली जाते. २०१० मध्ये जवळच्या ज्वालामुखीच्या उद्रेकात राखेचा थर साचल्यानंतर साफसफाईचे मोठे काम करावे लागले.

पर्यटन आणि संवर्धन

बोरोबुदूर हे इंडोनेशियातील सर्वाधिक पाहिल्या जाणाऱ्या स्थळांपैकी एक आहे. दरवर्षी सुमारे २५ लाख लोक येथे भेट देतात. सूर्योदयाच्या वेळी स्तूप पाहण्यासाठी पर्यटक मोठ्या संख्येने येतात. परिसरात संग्रहालय असून उत्खननात सापडलेल्या वस्तू तेथे ठेवल्या आहेत.

स्तूपाच्या दगडांवर पर्यटकांच्या स्पर्शाचा परिणाम होत असल्यामुळे काही भागांत प्रवेश मर्यादित ठेवला जातो. पायऱ्यांची झीज रोखण्यासाठी विशेष आच्छादन वापरण्यात आले आहे. भेटीसाठी योग्य कपडे घालण्याची सूचना केली जाते, कारण हे धार्मिक स्थळ आहे. संवर्धनाच्या खर्चासाठी तिकिटांतील उत्पन्नाचा वापर केला जातो.

संदर्भ

1. युनेस्को जागतिक वारसा केंद्र — बोरोबुदूर मंदिर संकुल
2. इंडोनेशिया शिक्षण व संस्कृती मंत्रालय — बोरोबुदूर
3. एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका — बोरोबुदूर

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६