बिरबल साहनी

बिरबल साहनी हे भारतीय जीवाश्मवनस्पतिशास्त्रज्ञ (palaeobotanist) होते. त्यांनी भारतीय उपखंडातील जीवाश्म वनस्पतींचा सखोल अभ्यास केला. १९४६ मध्ये त्यांनी लखनौ येथे जीवाश्मवनस्पती संशोधन संस्थेची स्थापना केली, जी आज त्यांच्या नावाने ओळखली जाते. १९३६ मध्ये रॉयल सोसायटीचे फेलो होणारे ते पहिले भारतीय वनस्पतिशास्त्रज्ञ होते.

माहिती

वरील वर्षे त्यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाच्या टप्प्यांची आहेत. १९५० मध्ये स्टॉकहोम येथील आंतरराष्ट्रीय वनस्पती परिषदेचे ते मानद अध्यक्ष म्हणून निवडले गेले.

बालपण आणि शिक्षण

बिरबल साहनी यांचा जन्म १४ नोव्हेंबर १८९१ रोजी पंजाबमधील भेरा येथे झाला, जे आता पाकिस्तानात आहे. त्यांचे वडील लाला रुचिराम साहनी हे शिक्षक आणि संगीताचे अभ्यासक होते. घरातील शैक्षणिक वातावरणामुळे त्यांचा ओढा विज्ञानाकडे लागला.

त्यांनी लाहोरच्या सरकारी महाविद्यालयातून पदवी घेतली आणि पुढे केंब्रिजच्या एमॅन्युअल कॉलेजमध्ये ए. सी. स्युआर्ड यांच्या मार्गदर्शनाखाली संशोधन केले. १९१९ मध्ये लंडन विद्यापीठाची डी.एस्सी. आणि १९२९ मध्ये केंब्रिजची एस्सी.डी. पदवी त्यांना मिळाली.

संशोधन क्षेत्र

त्यांचे मुख्य कार्यक्षेत्र भारतीय जीवाश्म वनस्पतींचा अभ्यास हे होते. राजमहल टेकड्यांतील जीवाश्म वनस्पतींवर त्यांनी महत्त्वाचे काम केले. विल्यम्सोनिया या जीवाश्म वनस्पतीची पाने, खोड आणि फुलांचा अभ्यास करून त्यांनी संपूर्ण वनस्पतीची रचना पुन्हा उभी केली.

जुरासिक काळातील एका नव्या वनस्पती गटाचा शोध त्यांनी लावला आणि त्याला पेंटोक्झायली असे नाव दिले. भारतीय भूभागातील जीवाश्म वनस्पतींच्या आधारे खंडांची हालचाल समजून घेण्यासाठीही त्यांच्या कामाचा उपयोग झाला.

प्रमुख कामगिरी

१९२१ मध्ये ते लखनौ विद्यापीठातील वनस्पतिशास्त्र विभागाचे पहिले प्राध्यापक व विभागप्रमुख झाले. तिथे त्यांनी विद्यार्थ्यांचे पथक उभे करून भारतातील वनस्पतिशास्त्र व जीवाश्मवनस्पतिशास्त्र संशोधनाचे केंद्र निर्माण केले.

१९४६ मध्ये त्यांनी जीवाश्मवनस्पती संस्थेची स्थापना केली आणि तिचे मानद संचालक म्हणून काम पाहिले. ३ एप्रिल १९४९ रोजी पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरू यांनी संस्थेच्या नव्या इमारतीची पायाभरणी केली आणि त्यानंतर एका आठवड्यात त्यांचे निधन झाले.

पुरस्कार आणि सन्मान

१९३६ मध्ये ते रॉयल सोसायटीचे फेलो झाले. १९४० मध्ये ते भारतीय विज्ञान काँग्रेसचे अध्यक्ष होते. १९३७ ते १९३९ आणि १९४३ ते १९४४ या काळात ते भारतीय राष्ट्रीय विज्ञान अकादमीचे अध्यक्ष होते. १९४५ मध्ये त्यांना नेल्सन राइट पदक मिळाले.

भारतीय विज्ञानातील योगदान

बिरबल साहनी यांनी भारतात जीवाश्मवनस्पतिशास्त्राची स्वतंत्र शाखा उभी केली. त्यांनी स्थापन केलेली संस्था आजही या क्षेत्रातील संशोधनाचे प्रमुख केंद्र आहे. त्यांच्या कार्यामुळे भारतीय भूभागातील प्राचीन वनस्पतींचा इतिहास जगासमोर आला.

संदर्भ

1. Birbal Sahni — English Wikipedia
2. बिरबल साहनी जीवाश्मविज्ञान संस्था — अधिकृत संकेतस्थळ
3. Indian Academy of Sciences

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६