कर्मवीर भाऊराव पाटील

भाऊराव पाटील हे महाराष्ट्रातील ग्रामीण शिक्षणाचे प्रणेते आणि रयत शिक्षण संस्थेचे संस्थापक होते. 'कमवा आणि शिका' या तत्त्वावर त्यांनी गरीब विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृहे उभारली आणि शिक्षणाचा प्रसार केला. जनतेने त्यांना कर्मवीर या नावाने गौरविले.

माहिती

वरील तारखा व वर्षे इ.स. १८८७ ते १९५९ या काळातील आहेत.

बालपण आणि शिक्षण

भाऊराव पाटील यांचा जन्म २२ सप्टेंबर १८८७ रोजी कोल्हापूर जिल्ह्यातील कुंभोज येथे पायगोंडा व गंगुबाई या दांपत्याच्या पोटी झाला. त्यांचे मूळ गाव सांगली जिल्ह्यातील ऐतवडे बुद्रुक होते.

प्राथमिक शिक्षण ऐतवडे येथे घेतल्यावर ते कोल्हापुरात इंग्रजी शिक्षणासाठी गेले. विद्यार्थीदशेत त्यांच्यावर राजर्षी शाहू महाराजांच्या सामाजिक विचारांचा प्रभाव पडला. एका आरोपाखाली त्यांना तुरुंगवासही भोगावा लागला.

कार्यक्षेत्र

काही काळ त्यांनी काच कारखाना व किर्लोस्कर कंपनीत विक्रेता म्हणून काम केले. या काळात गावोगावी फिरल्यामुळे ग्रामीण जनतेचे दारिद्र्य व शिक्षणाचा अभाव त्यांनी जवळून पाहिला.

सत्यशोधक समाजाच्या कार्यात ते सक्रिय सहभागी झाले. समाजातील अनिष्ट रूढी व अंधश्रद्धा नष्ट करायच्या असतील तर शिक्षणाचा प्रसार आवश्यक आहे, हे त्यांनी ओळखले.

प्रमुख कामगिरी

४ ऑक्टोबर १९१९ रोजी कराडजवळील काले या गावी सत्यशोधक समाजाच्या परिषदेत ठराव होऊन रयत शिक्षण संस्थेची सुरुवात झाली. सुरुवातीला संस्थेकडे स्वतःची शाळा, शिक्षक व उत्पन्न असे काहीच नव्हते.

'कमवा आणि शिका' या तत्त्वानुसार विद्यार्थ्यांना शेती व इतर कामे करून आपला खर्च भागविण्याची सोय करण्यात आली. त्यामुळे अत्यंत गरीब घरातील मुलांनाही शिक्षण घेणे शक्य झाले.

१९२४ मध्ये सातारा येथे सर्व जातीधर्मांच्या विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृह काढण्यात आले आणि त्याला राजर्षी शाहू महाराजांचे नाव देण्यात आले. १९२७ मध्ये महात्मा गांधींनी या वसतिगृहास भेट दिली.

सामाजिक योगदान

वसतिगृहांत सर्व जातींच्या विद्यार्थ्यांना एकत्र ठेवून त्यांनी जातिभेदाच्या रूढीवर प्रहार केला. हुशार व गरीब विद्यार्थ्यांना शोधून त्यांना शिक्षणाची संधी दिली.

सद्गुरू गाडगेबाबा यांच्यासारख्या समाजसुधारकांचे सहकार्यही संस्थेस लाभले. संस्थेचे वटवृक्ष हे बोधचिन्ह आणि स्वावलंबी शिक्षण हे बोधवाक्य ठरले.

पुरस्कार आणि सन्मान

सद्गुरू गाडगेबाबा यांनी त्यांना कर्मवीर ही पदवी दिली आणि ती सर्वत्र रूढ झाली. १९५९ मध्ये भारत सरकारने त्यांना पद्मभूषण देऊन गौरविले.

शैक्षणिक विचार

भाऊरावांचे मत होते की विद्यार्थ्याने स्वतःच्या कष्टाने शिक्षणाचा काही भाग भागवला पाहिजे. त्यामुळे वसतिगृहांतील मुलांना शेती, स्वयंपाक व देखभालीची कामे दिली जात असत.

वसतिगृहांत सर्व जातीधर्मांच्या मुलांना एकत्र ठेवून त्यांनी जातिभेदाच्या रूढीवर थेट प्रहार केला. गरीब पण हुशार मुलांना शोधून त्यांना शिक्षणाची संधी देण्यावर त्यांचा भर होता.

'वटवृक्ष' हे संस्थेचे बोधचिन्ह ठरले आणि स्वावलंबी शिक्षण हे बोधवाक्य. पिढ्यांची तयारी करायची असेल तर माणसे घडवावी लागतात, असा विचार ते सतत मांडत असत.

वारसा

९ मे १९५९ रोजी पुणे येथे त्यांचे निधन झाले. रयत शिक्षण संस्था आज महाराष्ट्रातील व कर्नाटकातील अनेक जिल्ह्यांत शेकडो शाळा, महाविद्यालये व वसतिगृहे चालवते.

ग्रामीण भागातील शिक्षणाचा विस्तार हा त्यांच्या कार्याचा सर्वात मोठा वारसा मानला जातो.

संदर्भ

1. भाऊराव पाटील — मराठी विकिपीडिया
2. Bhaurao Patil — English Wikipedia
3. पाटील, भाऊराव पायगोंडा — मराठी विश्वकोश

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६