बंगालचा उपसागर

बंगालचा उपसागर हा हिंदी महासागराच्या ईशान्य भागातील एक मोठा उपसागर आहे. तो सुमारे २१,७३,००० चौरस किमी क्षेत्र व्यापतो. क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने पृथ्वीवरील सर्वांत मोठा उपसागर म्हणून त्याचा उल्लेख होतो. पश्चिमेस भारत आणि श्रीलंका, उत्तरेस बांगलादेश, तर पूर्वेस म्यानमार आणि मलय द्वीपकल्पाचा उत्तर भाग याच्या सीमेवर आहेत. उत्तरेकडून गंगा, ब्रह्मपुत्र आणि इतर मोठ्या नद्या यात मिळतात. अंदमान व निकोबार बेटे या उपसागराला अंदमान समुद्रापासून वेगळे करतात.

माहिती

तपशील	माहिती
क्षेत्रफळ	सुमारे २१,७३,००० चौरस किमी
सरासरी खोली	सुमारे २,६०० मीटर
सर्वाधिक खोली	सुमारे ४,६९४ मीटर
रुंदी	सुमारे १,६०० किमी
अक्षांश व रेखांश	सुमारे ५ ते २२ अंश उत्तर, ८० ते ९० अंश पूर्व
सीमेवरील देश	भारत, श्रीलंका, बांगलादेश, म्यानमार
प्रमुख नद्या	महानदी, गोदावरी, कृष्णा, कावेरी, गंगा, ब्रह्मपुत्र
प्रमुख बेटे	अंदमान व निकोबार
दक्षिण सीमा	श्रीलंकेतील दोंड्रा हेड ते सुमात्राचे उत्तर टोक
जलघनफळ	सुमारे ५६ लाख घन किमी

आंतरराष्ट्रीय जलदृश्य संस्थेच्या व्याख्येनुसार उपसागराची दक्षिण सीमा श्रीलंकेच्या दक्षिण टोकापासून इंडोनेशियातील सुमात्रा बेटाच्या उत्तर टोकापर्यंत जाते. उपसागराची रुंदी सुमारे १,६०० किमी आहे. सरासरी खोली २,६०० मीटरपेक्षा जास्त आहे.

उपसागराच्या तळाची रचना असमान आहे. बंगालच्या आखाताजवळ सुमारे ४,००० मीटर खोलीचे खोरे आहे. त्याच्या पूर्वेस सुमारे ३,००० किमी लांबीची बेटांची व कड्यांची रांग आहे. ही रांग अंदमान समुद्राला वेगळी करते.

नद्या व गाळ

बंगालच्या उपसागरात अनेक मोठ्या नद्या येऊन मिळतात. पश्चिमेस महानदी, गोदावरी, कृष्णा आणि कावेरी या नद्या येतात. उत्तरेस गंगा आणि ब्रह्मपुत्र यांचा संयुक्त प्रवाह येतो. पूर्वेस इरावडी नदी म्यानमारमधून येते.

या नद्यांमुळे उपसागरात प्रचंड प्रमाणात गाळ साचतो. त्यामुळे उत्तरेकडील भाग उथळ आहे. गाळामुळे पाण्याचा रंग बहुतेक वेळा तपकिरी दिसतो. या गाळातूनच जगातील सर्वांत मोठा नदीजन्य त्रिभुज प्रदेश तयार झाला आहे.

गाळामुळे किनाऱ्यावर खाड्या, बेटे आणि दलदली तयार होतात. सुंदरबनची खारफुटी याच प्रक्रियेचा परिणाम आहे. या खारफुटींमुळे वादळांपासून किनाऱ्याला संरक्षण मिळते.

हवामान व पर्यावरण

बंगालच्या उपसागरात मोसमी वाऱ्यांचा मोठा प्रभाव आहे. उन्हाळ्यात नैर्ऋत्य मोसमी वारे आणि हिवाळ्यात ईशान्य मोसमी वारे या भागाचे हवामान ठरवतात. यामुळेच भारताच्या पूर्व किनाऱ्यावर पाऊस पडतो.

हा भाग उष्णकटिबंधीय चक्रीवादळांसाठी प्रसिद्ध आहे. वर्षातून अनेक वादळे या उपसागरात तयार होतात. त्यांचा फटका ओडिशा, आंध्र प्रदेश, तमिळनाडू आणि बांगलादेशला बसतो. त्यामुळे येथे वादळांचा अंदाज आणि सूचना यंत्रणा महत्त्वाची ठरते.

जैवविविधतेच्या दृष्टीनेही हा भाग श्रीमंत आहे. ओडिशातील गहिरमाथा येथे मोठ्या प्रमाणात ऑलिव्ह रिडले कासवे अंडी घालतात. सुंदरबनमध्ये वाघ, मगर आणि अनेक मासे आढळतात. सागरी कासवे, डॉल्फिन आणि मासेमारीचे साठे येथील अर्थव्यवस्थेस आधार देतात.

व्यापार व बंदरे

बंगालचा उपसागर हा दक्षिण आशियातील महत्त्वाचा व्यापारी मार्ग आहे. कोलकाता, हल्दिया, पारादीप, विशाखापट्टणम, चेन्नई आणि तुतीकोरीन ही भारतीय बंदरे याच किनाऱ्यावर आहेत. बांगलादेशचे चितगाव आणि म्यानमारचे यांगून ही बंदरेही महत्त्वाची आहेत.

या बंदरांमधून तेल, खनिजे, कोळसा, धान्य, कापूस आणि तयार मालाची ने-आयात होते. कोलकाता हे पूर्व भारताचे प्रमुख प्रवेशद्वार मानले जाते. चेन्नई आणि विशाखापट्टणम बंदरे औद्योगिक मालवाहतुकीसाठी महत्त्वाची आहेत.

अंदमान व निकोबार बेटांवरील पोर्ट ब्लेअर हे या उपसागरातील महत्त्वाचे बंदर आहे. तेथून भारताच्या मुख्य भूमीशी जहाज व विमानसेवा आहे. पूर्व आशियाशी व्यापार वाढल्याने या मार्गाचे महत्त्व सतत वाढत आहे.

बेटे व किनारपट्टी

बंगालच्या उपसागरातील प्रमुख बेटे म्हणजे अंदमान आणि निकोबार. या बेटांच्या रांगा उपसागराच्या पूर्वेकडून दक्षिणेकडे पसरलेल्या आहेत. त्या अंदमान समुद्राला बंगालच्या उपसागरापासून वेगळ्या करतात.

श्रीलंका हे उपसागराच्या नैर्ऋत्येस असलेले मोठे बेट आहे. उत्तरेस बांगलादेशचा किनारा आणि गंगा-ब्रह्मपुत्रेचा त्रिभुज प्रदेश आहे. पूर्वेस म्यानमारचा किनारा आणि त्यापुढे म्येक द्वीपसमूह आहे.

भारताच्या पूर्व किनाऱ्यावर अनेक खाड्या आणि लॅगून आहेत. ओडिशातील चिलिका हे खाऱ्या पाण्याचे सरोवर या किनाऱ्यावरचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे. आंध्र प्रदेश आणि तमिळनाडूच्या किनाऱ्यावर वाळूच्या लांब रांगा आहेत.

सुंदरबन हा जगातील सर्वांत मोठा खारफुटीचा प्रदेश याच उपसागराच्या उत्तर किनाऱ्यावर आहे. तो भारत आणि बांगलादेश यांमध्ये विभागलेला आहे. या खारफुटींमुळे वादळांचा फटका कमी होतो.

मत्स्यव्यवसाय व संसाधने

बंगालचा उपसागर हा भारताच्या मत्स्यव्यवसायाचे महत्त्वाचे केंद्र आहे. आंध्र प्रदेश, ओडिशा, तमिळनाडू आणि पश्चिम बंगाल येथील मच्छीमार या उपसागरावर अवलंबून आहेत. झिंगे, मासे आणि खेकडे यांची निर्यात मोठ्या प्रमाणात होते.

उपसागराच्या तळात खनिजे आणि वायूचे साठे असल्याचे अभ्यास सांगतात. मात्र खोल पाण्यात खाणकाम करणे खर्चिक आहे. काही भागात तेल आणि वायूचा शोध सुरू आहे.

उपसागराच्या किनाऱ्यावर मोठे औद्योगिक केंद्र उभे आहेत. विशाखापट्टणम, चेन्नई आणि पारादीप येथील बंदरांमधून कोळसा, लोखंड आणि खतांची वाहतूक होते. यामुळे या भागात रोजगाराच्या संधी निर्माण झाल्या आहेत.

हवामानबदलाचा परिणाम

समुद्रपातळी वाढ हा या उपसागराच्या किनाऱ्यासाठी मोठा धोका मानला जातो. बांगलादेश आणि सुंदरबनचा मोठा भाग सागरी पातळीच्या जवळ आहे. त्यामुळे थोडीशी वाढही मोठा परिणाम करू शकते.

पाण्याचे तापमान वाढल्याने चक्रीवादळांची तीव्रता वाढत असल्याचे अभ्यास सांगतात. यामुळे किनाऱ्यावरील गावांना अधिक धोका निर्माण होतो.

खारफुटी आणि प्रवाळखडकांचे संवर्धन या प्रदेशात प्राधान्यक्रमाचे काम मानले जाते. सुंदरबनची खारफुटी वादळांचा वेग कमी करते आणि किनारी झीज रोखते.

उपसागरातील मासेमारी साठ्यावरही दबाव वाढत आहे. जास्त मासेमारी आणि अधिवास नष्ट होणे यामुळे उत्पादन घटत असल्याचे अहवाल आहेत.

नाव

उपसागराला बंगाल प्रदेशाचे नाव मिळाले आहे. बंगालचा उल्लेख प्राचीन ग्रंथांत आणि प्रवासवृत्तांतात आढळतो.

अरब व्यापारी आणि युरोपीय नाविक या मार्गाने शतकानुशतके प्रवास करत होते. त्यांच्या नोंदींमुळे या उपसागराची माहिती जगासमोर आली.

आज हा उपसागर दक्षिण आशियाच्या अर्थव्यवस्थेत महत्त्वाची भूमिका बजावतो. भारत, बांगलादेश आणि म्यानमार यांचा समुद्री व्यापार याच मार्गावर अवलंबून आहे.

उपसागरातील पावसाचे प्रमाण हंगामानुसार बदलते. नैर्ऋत्य मोसमी वाऱ्यांच्या काळात किनाऱ्यावर मुसळधार पाऊस पडतो.

समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान उन्हाळ्यात वाढते. यामुळे बाष्पीभवन वाढते आणि पाऊस पोषणारे ढग तयार होतात. हीच प्रक्रिया भारतीय शेतीसाठी महत्त्वाची ठरते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६