अटलबिहारी वाजपेयी

अटलबिहारी वाजपेयी हे भारताचे माजी पंतप्रधान आणि ज्येष्ठ राजकारणी होते. त्यांचा जन्म २५ डिसेंबर १९२४ रोजी ग्वाल्हेर येथे झाला. ते भारतीय जनता पक्षाच्या स्थापनेशी जोडलेले होते. तीन वेळा त्यांनी पंतप्रधानपद भूषवले. १९९८ मध्ये त्यांच्या काळात पोखरण येथे अणुचाचण्या झाल्या. १६ ऑगस्ट २०१८ रोजी त्यांचे निधन झाले.

माहिती

वाजपेयी यांनी चाळीस वर्षांहून अधिक काळ संसदेत काम केले. ते एक प्रभावी वक्ते आणि कवी म्हणूनही ओळखले जातात. त्यांच्या भाषणांतील स्पष्टता आणि विनोदबुद्धी यांमुळे विरोधकही त्यांचा आदर करत.

त्यांच्या कवितांचे संग्रह प्रकाशित झाले आहेत. संसदेत त्यांनी केलेली भाषणे आजही उदाहरण म्हणून दिली जातात.

१९९२ मध्ये त्यांना पद्मविभूषण देण्यात आले. सार्वजनिक जीवनातील योगदानासाठी हा सन्मान होता.

त्यांचे वडील शाळेत शिक्षक होते. ग्वाल्हेरमध्ये त्यांनी प्राथमिक आणि माध्यमिक शिक्षण घेतले.

उच्च शिक्षणासाठी ते कानपूर येथे गेले. तेथेच त्यांचा सार्वजनिक कामाकडे कल वाढला.

सुरुवातीचे जीवन

शाळेत शिक्षक असलेल्या वडिलांच्या घरात त्यांचा जन्म झाला. त्यांनी राज्यशास्त्राचे शिक्षण घेतले. पुढे ते पत्रकार म्हणून काम करू लागले.

याच काळात ते राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या संपर्कात आले. १९४२ च्या चलेजाव आंदोलनात त्यांनी भाग घेतला. १९५१ मध्ये ते भारतीय जनसंघाच्या कामात सक्रिय झाले.

१९५७ मध्ये ते पहिल्यांदा लोकसभेवर निवडून आले. त्या वेळी त्यांचे वय तिशीच्या आसपास होते. पक्षात त्यांना उदयोन्मुख नेता मानले जाऊ लागले.

१९६० च्या दशकात त्यांनी परराष्ट्र धोरणावर भाषणे केली. अण्वस्त्रांबाबतची त्यांची भूमिका चर्चेत राहिली.

१९६२ च्या चीनबरोबरच्या युद्धानंतर त्यांनी संरक्षणावर भर देण्याची मागणी केली.

१९६० च्या दशकात संसदेतील त्यांची उपस्थिती लक्षणीय मानली जात असे.

संसदीय कारकीर्द

१९६० आणि १९७० च्या दशकांत त्यांनी संसदेत आपली वेगळी छाप सोडली. १९७७ मध्ये जनता पक्षाच्या सरकारमध्ये ते परराष्ट्र मंत्री झाले.

संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या महासभेत हिंदीत भाषण देण्याचा योग त्यांना आला. १९८० मध्ये भारतीय जनता पक्षाची स्थापना झाल्यावर ते त्याचे पहिले अध्यक्ष झाले.

अनेक वर्षे ते विरोधी पक्षातील प्रमुख आवाज राहिले. लोकसभेत त्यांनी एकूण नऊ वेळा प्रतिनिधित्व केले. संसदीय परंपरा आणि शिष्टाचार यांना ते महत्त्व देत.

आणीबाणीच्या काळात त्यांना अटक करण्यात आली होती. १९७७ नंतरच्या काळात त्यांची भूमिका पुन्हा महत्त्वाची ठरली.

१९७७ मध्ये ते पहिल्यांदा केंद्रीय मंत्रिमंडळात आले. परराष्ट्र खात्याची जबाबदारी त्यांच्याकडे होती.

१९७९ मध्ये सरकार कोसळल्यावर ते पुन्हा विरोधी पक्षात गेले.

पंतप्रधानपद

मे १९९६ मध्ये ते पहिल्यांदा पंतप्रधान झाले. पण बहुमत सिद्ध होऊ न शकल्याने तेरा दिवसांत राजीनामा द्यावा लागला.

१९९८ मध्ये पुन्हा सत्तेत आल्यावर त्यांनी अणुचाचण्यांचा निर्णय घेतला. मे १९९८ मध्ये पोखरण येथे चाचण्या झाल्या. त्यानंतर काही देशांनी निर्बंध लादले.

१९९८ मध्ये चाचण्यांनंतर भारताने स्वतःला अण्वस्त्रसंपन्न देश घोषित केले. पुढील काळात पहिला वापर न करण्याचे धोरण जाहीर झाले.

चाचण्यांनंतर भारतावर काही काळ आर्थिक निर्बंध होते. तरीही सुधारणांचा वेग कायम राहिला.

१९९९ मध्ये त्यांनी स्थिर सरकार स्थापन केले आणि पाच वर्षे कार्यकाळ पूर्ण केला. या काळात सुवर्ण चतुष्कोण महामार्ग प्रकल्प आणि दिल्ली मेट्रोचे काम पुढे गेले.

दूरसंचार क्षेत्रातील सुधारणा आणि ग्रामीण रस्ते योजना यांवरही भर देण्यात आला. वीज सुधारणांची चर्चा सुरू झाली.

राष्ट्रीय महामार्ग आणि ग्रामीण रस्त्यांच्या बांधकामात वाढ झाली. काही राज्यांना वीज क्षेत्रात सुधारणा करण्यास सांगण्यात आले.

२००१ मध्ये संसदेवर झालेल्या हल्ल्यानंतर सुरक्षा व्यवस्था कडक करण्यात आली.

परराष्ट्र धोरण

१९९९ मध्ये दिल्ली ते लाहोर बससेवा सुरू झाली. पाकिस्तानबरोबर संवादाचा प्रयत्न त्यांनी सातत्याने केला.

२००१ मध्ये आग्रा येथे शिखर परिषद झाली. पण त्यातून मोठे परिणाम साधले गेले नाहीत. १९९९ मध्ये कारगिल युद्ध झाले.

त्यानंतरही संवादाचा मार्ग सोडला नाही, हे त्यांच्या धोरणाचे वैशिष्ट्य मानले जाते. अणुचाचण्यांनंतर आलेल्या निर्बंधांना तोंड देत त्यांनी आर्थिक सुधारणा पुढे नेल्या.

१९९९ फेब्रुवारीत लाहोर घोषणेवर स्वाक्षरी झाली. २००१ मध्ये संसदेवर हल्ला झाल्यावर संबंध पुन्हा तणावपूर्ण झाले.

२००३ मध्ये भारत आणि पाकिस्तान यांच्यात युद्धविराम झाला.

त्यानंतर शांतता प्रक्रियेचा वेग वाढला. दोन्ही देशांत वाहतूक सुविधा पुन्हा सुरू झाल्या. पुढे संवादाचा नवा फेर सुरू झाला.

वारसा

२००५ मध्ये त्यांनी सक्रिय राजकारणातून निवृत्ती जाहीर केली. २०१५ मध्ये त्यांना भारतरत्न देण्यात आले.

सहमतीचे राजकारण आणि संसदीय परंपरा यांसाठी त्यांचे नाव आदराने घेतले जाते. त्यांच्या कवितांचे संग्रह वाचकांमध्ये लोकप्रिय आहेत.

२००४ च्या निवडणुकीत त्यांच्या आघाडीचा पराभव झाला. त्यानंतर त्यांनी सक्रिय राजकारणातून माघार घेतली.

त्यांच्या नावाने अनेक रुग्णालये आणि संस्था आहेत. दिल्लीतील एक वैद्यकीय संस्था त्यांच्याच नावाने ओळखली जाते.

त्यांच्या स्मरणार्थ दरवर्षी अनेक कार्यक्रम होतात.

मूल्यमापन

वाजपेयी यांच्या कारकिर्दीत स्थिरता आणि सहमती यांवर भर होता. ते भाषणांतून विरोधकांनाही आपल्याशी जोडून घेत. त्यामुळे त्यांना सर्वपक्षीय आदर मिळाला.

त्यांच्या काळातील आर्थिक सुधारणांमुळे वाढीचा वेग वाढला, असे अभ्यासात म्हटले जाते. त्याचवेळी काही निर्णयांवर टीकाही झाली आहे. महागाई आणि रोजगार या प्रश्नांवरही चर्चा होत असे.

त्यांचे काव्य आणि भाषणे आजही आठवली जातात. सार्वजनिक जीवनातील त्यांचा दीर्घ अनुभव उल्लेखनीय मानला जातो. त्यांच्या नावाने अनेक संस्था आणि पुरस्कार आहेत.

संदर्भ

1. पंतप्रधान कार्यालय — अटलबिहारी वाजपेयी
2. Britannica — Atal Bihari Vajpayee
3. भारतीय जनता पक्ष
4. भारत सरकार — भारतरत्न
5. अणुऊर्जा विभाग, भारत सरकार

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६