जागतिक आरोग्य संघटना

जागतिक आरोग्य संघटना (इंग्रजीत World Health Organization, संक्षेपात WHO) ही संयुक्त राष्ट्रांची आरोग्यविषयक विशेष संस्था आहे. तिची स्थापना ७ एप्रिल १९४८ रोजी झाली आणि मुख्यालय स्वित्झर्लंडमधील जिनिव्हा येथे आहे. जागतिक आरोग्याचे धोरण ठरवणे, रोगांचे नियंत्रण, आरोग्यविषयक मानके निश्चित करणे आणि विकसनशील देशांना आरोग्यसेवेत सहकार्य करणे ही तिची मुख्य कामे आहेत. 'आरोग्य' म्हणजे केवळ रोगाची अनुपस्थिती नसून शारीरिक, मानसिक व सामाजिक दृष्ट्या पूर्ण निरोगी स्थिती, अशी व्याख्या तिने मांडली.

माहिती

इतिहास

दुसऱ्या महायुद्धानंतर आंतरराष्ट्रीय सहकार्याची नवी रचना उभी राहत होती. १९४५ मध्ये सॅन फ्रान्सिस्को येथे झालेल्या परिषदेत आरोग्यासाठी स्वतंत्र आंतरराष्ट्रीय संस्था स्थापण्याचा ठराव झाला. १९४६ मध्ये न्यूयॉर्क येथे झालेल्या आंतरराष्ट्रीय आरोग्य परिषदेत संघटनेच्या घटनेवर स्वाक्षरी झाली. ती घटना ७ एप्रिल १९४८ रोजी अमलात आली; तो दिवस जागतिक आरोग्य दिन म्हणून पाळला जातो.

संघटनेच्या सुरुवातीच्या काळात युद्धग्रस्त युरोपमधील रोगांचे नियंत्रण, क्षयरोग व मलेरियाचा प्रतिबंध आणि अन्न व औषधांविषयीची मानके या कामांना प्राधान्य होते. १९८० मध्ये जगभरातून देवी (smallpox) रोगाचे संपूर्ण उच्चाटन झाले, असे जाहीर करण्यात आले; आंतरराष्ट्रीय आरोग्य सहकार्याचे हे मोठे यश मानले जाते.

रचना व कार्यपद्धती

संघटनेची सर्वोच्च निर्णय संस्था म्हणजे जागतिक आरोग्य सभा. सदस्य राष्ट्रांचे प्रतिनिधी दरवर्षी भेटून धोरणे, अंदाजपत्रक आणि महासंचालकांची निवड या बाबी ठरवतात. कार्यकारी मंडळ सभेच्या निर्णयांची अंमलबजावणी करते व तांत्रिक बाबींवर सल्ला देते. महासंचालक हे संघटनेचे प्रशासकीय प्रमुख असतात; त्यांची निवड आरोग्य सभा करते आणि कार्यकाळ पाच वर्षांचा असतो.

कामकाजाच्या सोयीसाठी जगाची सहा प्रादेशिक विभागणी करण्यात आली आहे; प्रत्येक विभागाचे स्वतंत्र प्रादेशिक कार्यालय आहे. आग्नेय आशियाचे प्रादेशिक कार्यालय नवी दिल्ली येथे आहे आणि त्यात भारतासह या भागातील देशांचा समावेश होतो. संघटनेचा निधी सदस्य राष्ट्रांच्या योगदानातून आणि स्वयंसेवी देणग्यांतून येतो.

प्रमुख कार्यक्रम

संघटनेच्या कामाची व्याप्ती मोठी आहे. रोगांचे निरीक्षण व साथीच्या रोगांची माहिती, लसीकरण कार्यक्रम, माता व बाल आरोग्य, पोषण, क्षयरोग व मलेरियाचे नियंत्रण, तंबाखू नियंत्रण आणि मानसिक आरोग्य या क्षेत्रांत ती काम करते. १९७४ मध्ये विस्तारित लसीकरण कार्यक्रम सुरू झाला आणि पुढे त्यातून अनेक देशांनी बाललसीकरणाचे राष्ट्रीय कार्यक्रम उभे केले.

१९८८ मध्ये जागतिक पोलिओ निर्मूलन उपक्रम सुरू झाला; त्यात संघटना, युनिसेफ, रोटरी इंटरनॅशनल व इतर संस्था सहभागी झाल्या. २००३ मध्ये तंबाखू नियंत्रणावरील आंतरराष्ट्रीय करार (फ्रेमवर्क कन्व्हेन्शन ऑन टोबॅको कंट्रोल) अमलात आला; आरोग्यविषयक आंतरराष्ट्रीय कराराचे हे महत्त्वाचे उदाहरण आहे. २०२० मध्ये करोनाविषाणूच्या उद्रेकाला आंतरराष्ट्रीय आरोग्य आणीबाणी घोषित करण्यात आली आणि संघटनेने सदस्य देशांना मार्गदर्शक सूचना दिल्या.

आरोग्य मानके व माहिती

रोगांचे वर्गीकरण करणारी आंतरराष्ट्रीय यादी, आवश्यक औषधांची यादी, पिण्याच्या पाण्याची व हवेच्या गुणवत्तेची मार्गदर्शक मूल्ये आणि अन्न सुरक्षेची मानके ही संघटनेची महत्त्वाची कामगिरी आहेत. या मानकांमुळे वेगवेगळ्या देशांतील आरोग्यविषयक माहितीची तुलना करता येते आणि धोरणे ठरवणे सोपे होते.

आंतरराष्ट्रीय आरोग्य नियमांद्वारे साथीच्या रोगांची माहिती देशांना अनिवार्यपणे कळवावी लागते. संघटना नियमितपणे जागतिक आरोग्य अहवाल प्रकाशित करते; त्यात आजारांचे प्रमाण, आरोग्यसेवेची उपलब्धता आणि जोखमीचे घटक यांचे विश्लेषण असते. ही माहिती संशोधक, सरकारे आणि आंतरराष्ट्रीय संस्थांसाठी आधारभूत ठरते.

भारत आणि संघटना

भारत संघटनेचा संस्थापक-सदस्यांपैकी एक आहे आणि आग्नेय आशिया प्रादेशिक कार्यालय नवी दिल्ली येथे असल्याने भारताचा प्रादेशिक कामकाजात मोठा सहभाग आहे. देवीचे उच्चाटन, पोलिओमुक्ती आणि क्षयरोग नियंत्रण या कार्यक्रमांत भारताने संघटनेच्या सहकार्याने मोठी प्रगती केली. २०१४ मध्ये जागतिक आरोग्य संघटनेने भारत पोलिओमुक्त असल्याचे प्रमाणित केले.

भारताच्या राष्ट्रीय आरोग्य कार्यक्रमांना संघटनेकडून तांत्रिक मार्गदर्शन मिळते; लसीकरण, माता-बाल आरोग्य, क्षयरोग व कुष्ठरोग नियंत्रण आणि आरोग्य माहिती व्यवस्था या क्षेत्रांत हे सहकार्य दिसते. भारतीय आरोग्य संशोधन संस्थांनीही जागतिक आरोग्य अहवालांसाठी माहिती पुरवली आहे.

आव्हाने

संघटनेसमोरील मुख्य आव्हाने म्हणजे अपुरा व अनिश्चित निधी, सदस्य देशांच्या राजकीय दबावाखाली स्वातंत्र्य टिकवणे, साथीच्या रोगांना त्वरित प्रतिसाद देण्याची क्षमता आणि आरोग्यसेवेतील असमानता. जंतूप्रतिरोधक क्षमता (अँटिमायक्रोबियल रेझिस्टन्स), नसलेल्या (non-communicable) आजारांचा वाढता भार आणि आरोग्यसेवकांची कमतरता हे प्रश्नही जागतिक पातळीवर महत्त्वाचे ठरले आहेत.

करोना संकटानंतर साथीच्या रोगांना सामोरे जाण्यासाठी जागतिक स्तरावर तयारी वाढवणे, लसींची समान उपलब्धता आणि आरोग्य माहितीची पारदर्शकता या मागण्या जोरकस झाल्या आहेत. विकसनशील देशांच्या आरोग्य व्यवस्थेला बळकटी देणे हेही प्राधान्य राहिले आहे.

साथीच्या रोगांच्या काळात संघटनेची भूमिका विशेष चर्चेचा विषय ठरते. माहितीची देवाणघेवाण, प्रयोगशाळा-निदानाची मानके, प्रतिबंधात्मक उपायांची शिफारस आणि लसींच्या आपत्कालीन वापरासाठी मार्गदर्शक तत्त्वे ही तिची प्रमुख कामे असतात. मात्र सदस्य देशांच्या आरोग्य व्यवस्था वेगवेगळ्या असल्याने एकच सूचना सर्वत्र समानपणे राबवता येते असे नाही.

आरोग्य माहितीची नोंद व अहवाल यांची गुणवत्ता सुधारण्यासाठी संघटना देशांना तांत्रिक सहाय्य देते. आकडेवारीचा अभाव असलेल्या भागांत अंदाज व नमुना-सर्वेक्षणांचा वापर केला जातो; त्यामुळे आकडेवारीचे स्वरूप व मर्यादा समजून घेणे आवश्यक असते. संशोधन-नैतिकता, क्लिनिकल चाचण्यांची नोंदणी आणि आरोग्य तंत्रज्ञानाचे मूल्यांकन या बाबींवरही मार्गदर्शक तत्त्वे प्रकाशित केली जातात.

जागतिक आरोग्य धोरणातील भूमिका

संघटना केवळ आजारांवर लक्ष देत नाही, तर आरोग्याच्या व्यापक निर्धारकांचाही विचार करते. स्वच्छ पाणी, स्वच्छता, हवेची गुणवत्ता, पोषण, आरोग्य शिक्षण आणि आरोग्यसेवेपर्यंत समान पोहोच या बाबी तिच्या धोरणात समाविष्ट आहेत. आरोग्य हा मूलभूत हक्क आहे, अशी भूमिका तिने सातत्याने मांडली आहे.

आरोग्य व्यवस्थेच्या बळकटीकरणासाठी संघटना देशांना आरोग्य-अर्थसंकल्प, मनुष्यबळ नियोजन आणि सेवा-वितरणाच्या सुधारणांविषयी सल्ला देते. आरोग्यसेवेचा खर्च भरून काढण्यासाठी विमा व सार्वजनिक वित्तपुरवठा यांचा वापर कसा करावा, यावरही ती मार्गदर्शन करते. जागतिक पातळीवर आरोग्यसेवकांची कमतरता दूर करण्यासाठी कौशल्य वाढ आणि स्थलांतराच्या नियमनावर भर दिला जातो.

औषधांच्या किमती, लसींची उपलब्धता आणि आरोग्य तंत्रज्ञानाचे मूल्यांकन या विषयांवरही संघटना काम करते. आवश्यक औषधांची यादी देशांच्या खरेदी धोरणांसाठी आधार ठरते. जागतिक आरोग्य सभेत ठरलेली धोरणे सदस्य देशांच्या राष्ट्रीय कार्यक्रमांत उतरवली जातात, हीच तिच्या कार्यपद्धतीची मुख्य रचना आहे.

महत्त्व

जागतिक आरोग्य संघटना ही आरोग्यविषयक आंतरराष्ट्रीय सहकार्याची मध्यवर्ती संस्था आहे. तिने उभारलेली मानके, रोगवर्गीकरण, लसीकरण कार्यक्रम आणि आपत्कालीन प्रतिसाद व्यवस्था यांमुळे अनेक देशांच्या आरोग्य धोरणांना दिशा मिळाली आहे. देवीचे उच्चाटन आणि पोलिओ निर्मूलनाच्या दिशेने झालेली प्रगती ही तिच्या कार्यक्षमतेची उदाहरणे मानली जातात.

संदर्भ

1. जागतिक आरोग्य संघटना — अधिकृत संकेतस्थळ
2. जागतिक आरोग्य संघटना — संघटनेची घटना
3. जागतिक आरोग्य संघटना — आग्नेय आशिया प्रादेशिक कार्यालय
4. एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटॅनिका — जागतिक आरोग्य संघटना
5. संयुक्त राष्ट्रे — जागतिक आरोग्य संघटना

शेवटचे संपादन: ६ नोव्हेंबर २०२६