अनिल काकोडकर

अनिल काकोडकर हे भारतीय अणुशास्त्रज्ञ आणि यांत्रिक अभियंते आहेत. ते भाभा अणुसंशोधन केंद्राचे (BARC) संचालक आणि अणुऊर्जा आयोगाचे अध्यक्ष होते. १९९८ मध्ये राजस्थानमधील पोखरण येथे झालेल्या अणुचाचण्यांच्या पथकात ते महत्त्वाचे सदस्य होते. भारताच्या अणुऊर्जा कार्यक्रमात आत्मनिर्भरता आणि थोरियमवर आधारित तंत्रज्ञान यांवर त्यांनी भर दिला.

माहिती

वरील वर्षे त्यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाच्या टप्प्यांची आहेत. २०२६ पर्यंत ते जिवंत आहेत आणि होमी भाभा राष्ट्रीय संस्थेचे कुलगुरू म्हणून काम पाहत आहेत.

बालपण आणि शिक्षण

अनिल काकोडकर यांचा जन्म ११ नोव्हेंबर १९४३ रोजी मध्य प्रदेशातील बडवानी येथे झाला. त्यांचे आई-वडील कमला आणि पुरुषोत्तम काकोडकर हे गांधीवादी स्वातंत्र्यसैनिक होते. त्यांचे प्राथमिक शिक्षण बडवानी आणि खरगोन येथे झाले आणि पुढे ते मुंबईला आले.

१९६३ मध्ये त्यांनी मुंबईच्या व्हिक्टोरिया ज्युबिली तांत्रिक संस्थेतून यांत्रिक अभियांत्रिकीची पदवी घेतली. १९६४ मध्ये ते भाभा अणुसंशोधन केंद्रात रुजू झाले.

संशोधन क्षेत्र

त्यांचे कार्य अणुभट्टीच्या रचना आणि अणुऊर्जा प्रणालींच्या अभियांत्रिकीशी संबंधित आहे. ध्रुव या संशोधन अणुभट्टीच्या उभारणीत त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. दाबयुक्त जडपाणी अणुभट्ट्यांच्या तंत्रज्ञानात त्यांनी आत्मनिर्भरता प्रस्थापित केली.

थोरियमचा वापर करून उर्जा निर्माण करण्याच्या भारतीय पद्धतीवर त्यांनी भर दिला. प्रगत जडपाणी अणुभट्टीच्या संकल्पनेच्या विकासात त्यांचा मोलाचा वाटा आहे.

प्रमुख कामगिरी

१९७४ मध्ये पोखरण येथे झालेल्या पहिल्या अणुचाचणीत त्यांचा सहभाग होता. १९९६ ते २००० या काळात ते भाभा अणुसंशोधन केंद्राचे संचालक होते आणि १९९८ मध्ये झालेल्या पोखरण-२ चाचण्यांच्या पथकात ते प्रमुख सदस्य होते.

२००० ते २००९ या काळात त्यांनी अणुऊर्जा आयोगाचे अध्यक्ष आणि भारत सरकारच्या अणुऊर्जा विभागाचे सचिव म्हणून काम पाहिले. या काळात भारताने अणुतंत्रज्ञानात मोठी प्रगती केली आणि आंतरराष्ट्रीय सहकार्याचे नवे मार्ग खुले झाले.

त्यांनी राष्ट्रीय विज्ञान शिक्षण आणि संशोधन संस्था तसेच होमी भाभा राष्ट्रीय संस्था उभारण्यात पुढाकार घेतला. देशभरातील अनेक शैक्षणिक संस्थांच्या विकासात त्यांचे योगदान आहे.

पुरस्कार आणि सन्मान

१९९८ मध्ये त्यांना पद्मश्री, १९९९ मध्ये पद्मभूषण आणि २००९ मध्ये पद्मविभूषण देण्यात आले. २०१० मध्ये गोमंत विभूषण आणि २०११ मध्ये महाराष्ट्र भूषण हे सन्मानही त्यांना मिळाले.

भारतीय विज्ञानातील योगदान

काकोडकर यांनी भारताच्या अणुऊर्जा कार्यक्रमाला तांत्रिक आत्मनिर्भरतेची दिशा दिली. अणुऊर्जा आणि पर्यावरण यांना सोबत नेण्याची गरज त्यांनी सतत अधोरेखित केली. आज ते स्वच्छ उर्जेची गरज आणि देशाच्या उर्जा-आकांक्षा यांचा मेळ घालण्यासाठी काम करत आहेत.

संदर्भ

1. Anil Kakodkar — English Wikipedia
2. Bhabha Atomic Research Centre — अधिकृत संकेतस्थळ
3. Department of Atomic Energy — अधिकृत संकेतस्थळ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६