अकोला जिल्हा

अकोला जिल्हा हा महाराष्ट्राच्या विदर्भातील अमरावती विभागातील जिल्हा आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय अकोला शहरात आहे. कापसाच्या मोठ्या बाजारपेठेमुळे जिल्हा ओळखला जातो. २०११ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची लोकसंख्या १८,१३,९०६ आहे. जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ सुमारे ५,६७३ चौरस किलोमीटर आहे. जिल्ह्यात सात तालुके आहेत.

माहिती

जिल्ह्याच्या उत्तरेस गाविलगडचे डोंगर आहेत. पूर्वेस अमरावती आणि वाशीम जिल्ह्यांची सीमा आहे. दक्षिणेस वाशीम आणि पश्चिमेस बुलढाणा जिल्हा आहे.

जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ राज्याच्या क्षेत्रफळाच्या सुमारे दोन टक्के आहे. जिल्ह्यात एक महानगरपालिका आणि अनेक नगरपालिका आहेत.

प्रशासन आणि तालुके

जिल्ह्यात सात तालुके आहेत. तालुक्यांची नावे अशी आहेत: अकोला, अकोट, तेल्हारा, पातूर, बार्शीटाकळी, बाळापूर आणि मुर्तिजापूर. जिल्ह्याचे चार महसुली उपविभाग आहेत.

अकोला तालुक्याचे क्षेत्रफळ सर्वात मोठे आहे. तेल्हारा तालुक्याचे क्षेत्रफळ सर्वात कमी आहे. जिल्ह्याचा कारभार जिल्हाधिकारी पाहतो.

पूर्वी अकोला जिल्ह्यात तेरा तालुके होते. १९९८ साली जिल्ह्याचे विभाजन करून वाशीम जिल्हा तयार झाला. तेव्हा सहा तालुके वाशीमकडे गेले.

भूगोल आणि हवामान

जिल्ह्याचा उत्तर भाग डोंगराळ आहे. मध्य भाग सपाट आणि सुपीक आहे. पातूर तालुक्यात अजिंठा रांगेचा काही भाग येतो.

पूर्णा ही जिल्ह्याची प्रमुख नदी आहे. तिचा उगम मध्य प्रदेशातील बैतूल जिल्ह्यात आहे. काटेपूर्णा, मोरणा आणि मान या तिच्या उपनद्या आहेत.

जिल्ह्याचे हवामान अत्यंत विषम आहे. उन्हाळ्यात तापमान पंचेचाळीस अंशांच्या वर जाते. हिवाळ्यात तापमान खूप कमी होते.

पावसाचे प्रमाण सुमारे ७५० ते १,००० मिलिमीटर आहे. जिल्ह्यात मोठे नैसर्गिक तळे नाही. काही सिंचन प्रकल्पांमुळे जलाशय तयार झाले आहेत.

इतिहास

प्राचीन काळी हा भाग मौर्य आणि सातवाहन राज्यांचा भाग होता. पुढे राष्ट्रकूट आणि यादवांची सत्ता आली. त्यानंतर हा प्रदेश बेरारचा भाग बनला.

मुघल काळात हा भाग हैदराबादच्या निजामाकडे गेला. पुढे मराठ्यांनी येथे सत्ता स्थापली. १८५३ साली बेरार ब्रिटिशांच्या ताब्यात आला.

१९५६ साली हा भाग मुंबई राज्यात समाविष्ट झाला. १९६० साली महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती झाली. तेव्हापासून अकोला जिल्हा महाराष्ट्रात आहे.

अर्थव्यवस्था

कापूस हे जिल्ह्याचे सर्वात महत्त्वाचे पीक आहे. जिल्ह्याला कापसाचे शहर असेही म्हणतात. येथील कापूस बाजार विदर्भातील मोठा बाजार मानला जातो.

जिनिंग आणि प्रेसिंगचे अनेक कारखाने जिल्ह्यात आहेत. तेल गिरण्या आणि डाळ गिरण्याही चालतात. ज्वारी, तूर आणि सोयाबीन ही इतर पिके आहेत.

जिल्ह्यात कृषी विद्यापीठ आहे. त्याचे नाव डॉक्टर पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ असे आहे. येथे शेतीविषयक संशोधन होते.

जिल्ह्यात मोठ्या उद्योगांची संख्या कमी आहे. काही सुतगिरण्या आणि रसायन उद्योग आहेत. अलीकडच्या काळात लघु उद्योग वाढत आहेत.

पर्यटनस्थळे

नरनाळा किल्ला हे जिल्ह्यातील प्रसिद्ध स्थळ आहे. हा किल्ला अकोट तालुक्यात डोंगरावर आहे. किल्ल्यात जुनी इमारती आणि तळे आहेत.

असदगड किल्ला हाही पर्यटकांना आकर्षित करतो. काटेपूर्णा अभयारण्यात वन्यप्राणी पाहायला मिळतात. शहानूर धरणाजवळ निसर्गरम्य परिसर आहे.

राजेश्वर मंदिर आणि खोलेश्वर मंदिर ही प्राचीन मंदिरे आहेत. बाळापूर येथे जुना किल्ला आहे. जिल्ह्यात अनेक यात्रा आणि उत्सव भरतात.

लोकजीवन

जिल्ह्यात मराठी ही प्रमुख भाषा आहे. विदर्भातील वऱ्हाडी बोली येथे बोलली जाते. ग्रामीण भागातील लोकांचा मुख्य व्यवसाय शेती आहे.

जिल्ह्यात साक्षरतेचे प्रमाण बरेच आहे. अनेक महाविद्यालये आणि शाळा येथे आहेत. आरोग्य सुविधा जिल्हा आणि तालुका स्तरावर उपलब्ध आहेत.

दळणवळण

जिल्हा रेल्वेमार्गाने आणि रस्त्यांनी जोडलेला आहे. अकोला हे प्रमुख रेल्वे स्थानके आहे. मुंबई आणि नागपूरकडे जाणारे रस्ते येथून जातात.

जवळच अमरावती येथे विमानतळ आहे. जिल्ह्यातील गावे रस्त्यांनी जिल्ह्याच्या मुख्यालयाशी जोडलेली आहेत.

शेती आणि सिंचन

जिल्ह्यात बहुतांश शेती पावसावर अवलंबून आहे. काळी आणि कसदार जमीन कापसासाठी योग्य मानली जाते. पूर्णाघाट भागातील जमीन विशेष सुपीक आहे.

सिंचनासाठी काही प्रकल्प उभारले आहेत. एकबुजी, महान आणि मोरणा या प्रकल्पांमुळे जलाशय तयार झाले आहेत. बार्शीटाकळी तालुक्यातील महान जलाशय मोठा आहे.

शिक्षण आणि आरोग्य

जिल्ह्यात शाळा आणि महाविद्यालयांचे जाळे विस्तारले आहे. कृषी विद्यापीठामुळे शेतीविषयक शिक्षणाला चालना मिळाली. अनेक तरुण येथून उच्च शिक्षणासाठी बाहेर जातात.

जिल्हा रुग्णालय आणि तालुका रुग्णालये कार्यरत आहेत. ग्रामीण भागात प्राथमिक आरोग्य केंद्रे आहेत. आरोग्य योजनांची अंमलबजावणी आरोग्य विभाग करतो.

संस्कृती आणि परंपरा

विदर्भातील लोककला जिल्ह्यात जपल्या गेल्या आहेत. भजन, कीर्तन आणि गोंधळ हे प्रकार प्रचलित आहेत. सणांच्या काळात गावागावांत कार्यक्रम होतात.

जिल्ह्यात अनेक संतांचे स्मारक आहेत. लोकजीवनात शेती आणि कुटुंब यांचे स्थान मोठे आहे. यात्रा आणि उत्सवांना मोठी गर्दी होते.

जिल्ह्याची वैशिष्ट्ये

अकोला जिल्हा कापूस उत्पादनासाठी राज्यात ओळखला जातो. येथील बाजारपेठेत दररोज मोठ्या प्रमाणात कापूस येतो. व्यापारामुळे शहरात वाहतुकीची आणि मजुरीची कामे मिळतात.

जिल्ह्यात जलसंधारणाचे काम महत्त्वाचे मानले जाते. शेततळी आणि बंधारे बांधण्यावर भर दिला जातो. त्यामुळे कोरडवाहू शेतीला काही आधार मिळतो.

जलसंपत्ती आणि पर्यावरण

जिल्ह्यात पाण्याची उपलब्धता मर्यादित आहे. भूजल पातळी काही भागात खालावली आहे. पाणी साठवण्यासाठी शेततळ्यांची निर्मिती केली जाते.

काटेपूर्णा अभयारण्यात वन्यप्राणी आणि पक्षी आढळतात. वनक्षेत्र कमी असले तरी संवर्धनाचे प्रयत्न सुरू आहेत. वृक्षारोपण मोहिमा दरवर्षी राबवल्या जातात.

व्यापार आणि बाजारपेठा

अकोला शहरात कृषी उत्पन्न बाजार समितीचे मोठे केंद्र आहे. येथे कापूस, तूर आणि ज्वारीची विक्री होते. व्यापारामुळे बँका आणि वाहतूक व्यवसाय वाढले.

जिल्ह्यातील अकोट आणि मुर्तिजापूर येथेही बाजारपेठा आहेत. शेतकरी आपला माल जवळच्या बाजारात विकतात. साठवणुकीसाठी गोदामांची सोय वाढवली जात आहे.

संदर्भ

1. अकोला जिल्हा – अधिकृत संकेतस्थळ
2. अकोला जिल्ह्याविषयी
3. जिल्हा परिषद अकोला – परिचय
4. महाराष्ट्र शासन – जिल्हा सामाजिक व आर्थिक समालोचन, अकोला
5. जनगणना २०११ – अकोला जिल्हा
6. अकोला – ब्रिटानिका

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६