अहिल्यानगर जिल्हा

अहिल्यानगर जिल्हा (पूर्वीचा अहमदनगर जिल्हा) हा महाराष्ट्राच्या नाशिक विभागातील जिल्हा आहे. क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने तो राज्यातील सर्वात मोठा जिल्हा आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ८ ऑक्टोबर २०२४ च्या अधिसूचनेनुसार जिल्ह्याचे नाव अहमदनगरवरून अहिल्यानगर करण्यात आले. २०११ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची लोकसंख्या ४५,४३,१५९ होती. जिल्ह्याचे मुख्यालय अहिल्यानगर शहरात आहे. सहकारी चळवळ आणि शेतीवर आधारित अर्थव्यवस्था ही जिल्ह्याची वैशिष्ट्ये आहेत.

माहिती

तपशील	माहिती
मुख्यालय	अहिल्यानगर शहर (पूर्वीचे अहमदनगर)
प्रशासकीय विभाग	नाशिक
स्थापना	१८२२
क्षेत्रफळ	१७,०४८ चौरस किलोमीटर
लोकसंख्या (२०११)	४५,४३,१५९
लोकसंख्या घनता	२६६ प्रति चौरस किलोमीटर
साक्षरता दर	७९.०५ टक्के
स्त्री पुरुष प्रमाण	९३९
तालुके	१४
उपविभाग	७
प्रमुख नद्या	गोदावरी, भीमा, सीना, मुळा, प्रवरा
प्रमुख पिके	ऊस, कांदा, डाळिंब, ज्वारी

जिल्ह्याची लांबी सुमारे २०० किलोमीटर आणि रुंदी सुमारे २१० किलोमीटर आहे. जिल्ह्यात १,५८४ गावे आहेत. जिल्ह्याचा बराच भाग गोदावरी आणि भीमा या खोऱ्यांत येतो.

जिल्ह्यात १४ तालुके आहेत. तालुक्यांची नावे अशी आहेत: अहिल्यानगर, पारनेर, पाथर्डी, शेवगाव, कर्जत, श्रीगोंदा, जामखेड, श्रीरामपूर, नेवासा, अकोले, संगमनेर, कोपरगाव, राहुरी आणि राहाता.

भूगोल आणि हवामान

जिल्ह्याच्या उत्तरेस नाशिक आणि छत्रपती संभाजीनगर जिल्हे आहेत. पूर्वेस बीड, तर दक्षिणेस धाराशिव आणि सोलापूर जिल्हे आहेत. पश्चिमेस पुणे आणि ठाणे जिल्ह्यांची सीमा आहे.

जिल्ह्याचा पश्चिम भाग डोंगराळ आहे. येथे सह्याद्रीच्या रांगा आणि दाट जंगले आहेत. अकोले तालुक्यात कळसूबाई शिखर आहे. हे महाराष्ट्रातील सर्वोच्च शिखर मानले जाते.

पूर्वेकडील भाग सपाट आणि कोरडा आहे. तेथे पावसाचे प्रमाण कमी आहे. जिल्ह्याच्या मध्य भागात सुपीक जमीन आहे.

हवामान उष्ण आणि कोरडे आहे. पश्चिम भागात पाऊस जास्त पडतो. भंडारदरा आणि मुळा ही मोठी धरणे जिल्ह्यात आहेत.

इतिहास

१४९४ साली अहमद निजाम शाह यांनी येथे शहर वसवले. पुढे हे शहर निजामशाहीची राजधानी बनले. त्यांच्या नावावरून शहराला अहमदनगर हे नाव मिळाले.

पुढे हा भाग मुघल आणि मराठ्यांच्या ताब्यात गेला. १८०३ साली ब्रिटिशांनी येथे सत्ता स्थापली. १८२२ साली जिल्ह्याची निर्मिती झाली. १९६० साली महाराष्ट्र राज्याच्या निर्मितीनंतर हा जिल्हा राज्यात समाविष्ट झाला.

अहिल्याबाई होळकर यांचा जन्म जामखेड तालुक्यातील चौंडी येथे झाला. त्यांच्या नावाने जिल्ह्याचे नवे नाव ठेवले गेले. मेहराबाद येथे मेहेर बाबा राहत होते.

अर्थव्यवस्था

जिल्ह्याची अर्थव्यवस्था मुख्यतः शेतीवर आधारित आहे. ऊस हे प्रमुख नगदी पीक आहे. जिल्ह्यात अनेक साखर कारखाने आहेत.

प्रवरा सहकारी साखर कारखाना १९५० मध्ये प्रवरानगर येथे सुरू झाला. अहिल्यानगर जिल्हा प्रशासनाच्या माहितीनुसार तो भारतातील पहिला सहकारी साखर कारखाना होता. त्यामुळे जिल्हा सहकारी चळवळीचे महत्त्वाचे केंद्र बनला.

कांदा, डाळिंब आणि द्राक्ष यांचीही मोठ्या प्रमाणात लागवड होते. फळबागांचे क्षेत्र मोठे आहे. जिल्ह्यात लघु आणि मध्यम उद्योगांची संख्या बरीच आहे.

राळेगणसिद्धी आणि हिवरे बाजार ही गावे विकासाचे आदर्श मानली जातात. पाण्याचे व्यवस्थापन आणि पर्यावरण संवर्धन यांसाठी ही गावे ओळखली जातात.

पर्यटनस्थळे

शिर्डी येथे साईबाबांचे मंदिर आहे. देशभरातून भाविक येथे दर्शनासाठी येतात. शनी शिंगणापूर हे गावही जवळच आहे.

भंडारदरा धरणाजवळ निसर्गरम्य परिसर आहे. येथे अनेक धबधबे पाहायला मिळतात. हरिश्चंद्रगड आणि रतनगड हे किल्ले ट्रेकिंगसाठी प्रसिद्ध आहेत.

निघोज येथील रांजणखळगे हे कोरलेले खडक प्रसिद्ध आहेत. रेहेकुरी येथे काळवीट अभयारण्य आहे. अहमदनगर किल्ला आणि ढोकेश्वर लेणी ही ऐतिहासिक स्थळे आहेत.

अकोले तालुक्यातील कळसूबाई शिखर पर्यटकांना आकर्षित करते. राहुरी येथील हेमाडपंथी मंदिर वास्तुरचनेसाठी प्रसिद्ध आहे. नेवासा येथे प्राचीन मंदिरे आहेत.

लोकजीवन

जिल्ह्यात मराठी ही प्रमुख भाषा आहे. ग्रामीण भागात बोलीभाषांचा वापर होतो. अनेक सण आणि यात्रा मोठ्या उत्साहात साजऱ्या होतात.

जिल्ह्यात शिक्षणाची परंपरा मोठी आहे. अनेक महाविद्यालये आणि संशोधन संस्था येथे आहेत. आरोग्य सुविधा जिल्हा आणि तालुका स्तरावर उपलब्ध आहेत.

प्रशासन

जिल्ह्याचा कारभार जिल्हाधिकारी पाहतो. जिल्ह्यात सात महसुली उपविभाग आहेत. प्रत्येक उपविभागात दोन तालुके येतात.

ग्रामीण विकासाचे काम जिल्हा परिषद पाहते. जिल्ह्यात एक महानगरपालिका आणि अनेक नगरपालिका आहेत. कायदा व सुव्यवस्थेसाठी पोलीस यंत्रणा कार्यरत आहे.

जिल्ह्यात लोकसभेच्या दोन जागा आहेत. विधानसभेच्या जागा या तालुक्यांत विभागल्या आहेत.

दळणवळण

जिल्हा रस्ते आणि रेल्वेमार्गांनी जोडलेला आहे. अहिल्यानगर शहर मुंबईपासून सुमारे २५८ किलोमीटर अंतरावर आहे. मुंबई आणि पुण्याकडे जाणारे रस्ते येथून जातात.

जिल्ह्यात अनेक रेल्वे स्थानके आहेत. कोपरगाव आणि अहमदनगर ही प्रमुख स्थानके आहेत. पुणे आणि छत्रपती संभाजीनगर येथे देशांतर्गत विमानतळे आहेत; आंतरराष्ट्रीय विमानतळासाठी मुंबईतील छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ हा जवळचा पर्याय आहे.

शिक्षण आणि आरोग्य

जिल्ह्यात प्राथमिक शाळांचे जाळे विस्तारले आहे. अनेक महाविद्यालये आणि व्यावसायिक संस्था येथे आहेत. कृषी संशोधनासाठी स्वतंत्र संस्था आहे.

जिल्हा रुग्णालय आणि तालुका रुग्णालये कार्यरत आहेत. ग्रामीण भागात प्राथमिक आरोग्य केंद्रे आहेत. आरोग्य सेवेसाठी अनेक खाजगी संस्थाही मदत करतात.

संस्कृती

जिल्ह्यात अनेक संतांची परंपरा आहे. नेवासा आणि पुणतांबा ही तीर्थक्षेत्रे जवळच आहेत. भजन आणि कीर्तनाची परंपरा अजूनही टिकून आहे.

जिल्ह्यातील यात्रा आणि उत्सव मोठ्या प्रमाणात भरतात. ग्रामीण भागात लोकनृत्ये आणि गाणी प्रचलित आहेत.

आर्थिक आणि सामाजिक चित्र

जिल्ह्यात सिंचनाचे क्षेत्र मोठे आहे. भंडारदरा, मुळा आणि निळवंडे ही प्रमुख धरणे आहेत. त्यामुळे उसाला भरपूर पाणी मिळते. साखर कारखान्यांनी शेतीला आधार दिला आहे.

जिल्ह्यात दूध व्यवसायही विकसित झाला आहे. सहकारी संस्थांचे जाळे ग्रामीण भागात पसरले आहे. त्यामुळे शेतकऱ्यांना बाजारपेठ मिळते.

सहकार आणि उद्योग

जिल्ह्यात सहकारी संस्थांची परंपरा मजबूत आहे. साखर कारखाने, दूध संस्था आणि पतसंस्था या सहकारी तत्त्वावर चालतात. त्यामुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला आधार मिळाला.

जिल्ह्यात अभियांत्रिकी आणि रसायन उद्योग आहेत. औषध निर्मितीची काही एककेही येथे आहेत. लघु उद्योगांना चालना देण्यासाठी औद्योगिक वसाहती उभारल्या आहेत.

जिल्ह्याची वैशिष्ट्ये

जिल्ह्यातील अकोले तालुका दुर्गम आणि निसर्गरम्य आहे. येथे आदिवासी समाजाची वस्ती मोठी आहे. पावसाळ्यात येथील धबधबे पर्यटकांना आकर्षित करतात.

जिल्ह्यात कांद्याची मोठी बाजारपेठ आहे. शेतमालाची वाहतूक रस्त्यांनी मुंबईकडे होते. जिल्ह्याचे अर्थकारण शेती आणि सहकार यांवर चालते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६