झाकीर हुसेन

झाकीर हुसेन हे भारताचे तिसरे राष्ट्रपती होते. त्यांचा जन्म ८ फेब्रुवारी १८९७ रोजी हैदराबाद येथे झाला. ते प्रामुख्याने शिक्षणतज्ज्ञ म्हणून ओळखले जातात. १९६७ ते १९६९ या काळात ते राष्ट्रपती होते. ३ मे १९६९ रोजी पदावर असतानाच त्यांचे निधन झाले.

माहिती

भारताचे पहिले मुस्लिम राष्ट्रपती होण्याचा मान त्यांना मिळाला. पदावर असताना निधन होणारे ते पहिले राष्ट्रपती ठरले.

त्यांनी आपले आयुष्य शिक्षणाच्या प्रसारासाठी वाहिले. राष्ट्रीय शिक्षणाच्या विचाराचे ते प्रमुख समर्थक होते.

सुरुवातीचे जीवन आणि शिक्षण

हैदराबाद येथे त्यांचा जन्म झाला आणि तेथेच त्यांचे सुरुवातीचे शिक्षण झाले. पुढे ते अलीगढ मुस्लिम विद्यापीठात गेले.

१९२० च्या दशकात ते जर्मनीला गेले. तेथे बर्लिन विद्यापीठातून त्यांनी पीएचडी मिळवली. अभ्यासात त्यांची गती उल्लेखनीय मानली जात असे.

जर्मनीत असताना त्यांनी अनेक भारतीय विद्यार्थ्यांशी संपर्क साधला. १९२६ मध्ये ते भारतात परतले.

शिक्षणतज्ज्ञ म्हणून कार्य

१९२० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात जामिया मिलिया इस्लामिया या संस्थेच्या स्थापनेत त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. राष्ट्रीय शिक्षणाची ही संस्था दिल्लीत उभी राहिली.

१९४८ ते १९५६ या काळात ते अलीगढ मुस्लिम विद्यापीठाचे कुलगुरू होते. या काळात विद्यापीठाचा विस्तार झाला.

१९३७ मध्ये त्यांनी शिक्षणावरील एक योजना तयार केली होती. या योजनेत प्रौढ शिक्षण आणि व्यावसायिक शिक्षणावर भर होता. ती योजना अनेक अभ्यासांत उद्धृत केली जाते.

राज्यपाल आणि उपराष्ट्रपती

१९५७ मध्ये ते बिहारचे राज्यपाल झाले. १९६२ पर्यंत ते या पदावर राहिले.

१९६२ मध्ये ते भारताचे उपराष्ट्रपती झाले. पाच वर्षे त्यांनी हे पद भूषवले. या काळात त्यांनी शिक्षण आणि संस्कृतीविषयक कामांवर भर दिला.

उपराष्ट्रपती म्हणून त्यांनी अनेक आंतरराष्ट्रीय परिषदांत भारताचे प्रतिनिधित्व केले.

राष्ट्रपतीपद

१३ मे १९६७ रोजी ते राष्ट्रपती झाले. निवडणुकीत त्यांना मोठे मताधिक्य मिळाले होते.

राष्ट्रपती म्हणून त्यांनी शिक्षणाच्या प्रसारावर भर दिला. अनेक विद्यापीठांच्या दीक्षांत समारंभांत त्यांनी भाषणे केली.

काही महिन्यांपूर्वी त्यांनी ईशान्य भारताचा दौरा केला होता. त्या दौऱ्यातून परतल्यानंतर लगेच त्यांची प्रकृती बिघडली.

३ मे १९६९ रोजी हृदयविकाराच्या झटक्याने त्यांचे निधन झाले. त्यांचा कार्यकाळ अपूर्ण राहिला.

व्यक्तिमत्त्व आणि विचार

ते साध्या राहणीचे आणि संयमी स्वभावाचे मानले जात. सर्व धर्मांतील विद्यार्थ्यांना एकत्र शिक्षण देण्यावर त्यांचा भर होता.

त्यांनी राष्ट्रीय एकात्मतेवर अनेक भाषणे केली. भाषेच्या प्रश्नावर त्यांची भूमिका समतोल मानली जाते.

त्यांनी शिक्षणाच्या खर्चाबाबत सावध भूमिका घेतली. सार्वजनिक निधीचा वापर काटकसरीने व्हावा, असे ते म्हणत.

वारसा

१९५४ मध्ये त्यांना पद्मविभूषण आणि १९६३ मध्ये भारतरत्न देण्यात आले. जामिया मिलिया इस्लामिया परिसरात त्यांची समाधी आहे.

त्यांच्या नावाने अनेक शैक्षणिक संस्था उभारल्या गेल्या. शिक्षणाच्या प्रसारातील त्यांचे योगदान आजही स्मरले जाते.

शिक्षणविषयक विचार

झाकीर हुसेन यांच्या मते शिक्षण हे राष्ट्रनिर्मितीचे साधन होते. त्यांनी राष्ट्रीय शिक्षणाची संकल्पना मांडली. यात भाषा, संस्कृती आणि व्यवसाय या तिन्हींचा समावेश होता.

१९३७ मध्ये त्यांनी एका शिक्षण योजनेचा मसुदा तयार केला. यात प्रौढ शिक्षण, स्त्री शिक्षण आणि ग्रामीण शिक्षण यांवर भर होता. योजनेत अध्यापक प्रशिक्षणालाही महत्त्व देण्यात आले होते.

त्यांच्या मते शिक्षण सर्वांसाठी खुले असावे. धर्म किंवा जात यांच्या आधारावर प्रवेश नाकारला जाऊ नये. ही भूमिका त्या काळात महत्त्वाची मानली जाते.

त्यांनी विद्यापीठांना केवळ पदव्या देणारी संस्था न मानता संशोधनाची केंद्रे होण्याचे आवाहन केले. शिक्षकांनी समाजाच्या प्रश्नांशी जोडलेले राहावे, असे ते म्हणत.

जामिया मिलिया इस्लामियाच्या माध्यमातून त्यांनी या विचारांची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी करून दाखवली. या संस्थेने पुढे अनेक क्षेत्रांत योगदान दिले.

स्मरण आणि संस्था

जामिया मिलिया इस्लामिया परिसरात त्यांची समाधी आहे. त्या ठिकाणी अभ्यागत नियमितपणे भेट देतात. संस्थेच्या स्थापनेतील त्यांच्या वाट्याचे स्मरण तेथे जपले जाते.

त्यांच्या नावाने दिल्लीत एक महाविद्यालय आणि अनेक शाळा आहेत. काही संस्था त्यांच्या शिक्षणविषयक विचारांचा अभ्यास करतात.

हैदराबाद येथील त्यांच्या जन्मस्थळाजवळ स्मृतिचिन्ह उभारण्यात आले आहे. तेथे त्यांच्या जीवनावरील माहिती उपलब्ध आहे.

अलीगढ मुस्लिम विद्यापीठात त्यांच्या कारकिर्दीची नोंद जपली जाते. तेथील ग्रंथालयात त्यांच्याशी संबंधित दस्तऐवज आहेत.

त्यांच्या भाषणांचे संग्रह प्रकाशित झाले आहेत. या संग्रहातून शिक्षण आणि राष्ट्रीय एकात्मता यांवरील त्यांचे विचार समजतात. अभ्यासक त्यांचा संदर्भ नियमितपणे घेतात.

त्यांच्या कारकिर्दीतील शिस्त आणि साधेपणा यांचे उदाहरण अनेकांनी दिले आहे.

त्यांच्या कारकिर्दीवर आधारित पुस्तके आणि निबंध प्रकाशित झाले आहेत. या लेखनातून त्या काळातील शिक्षणव्यवस्थेची झलक मिळते.

त्यांच्या कारकिर्दीतील सर्वात मोठे योगदान शिक्षणाच्या प्रसारात मानले जाते. जामिया आणि अलीगढ या दोन्ही संस्थांशी त्यांचा घनिष्ठ संबंध होता. या संस्थांनी पुढे अनेक क्षेत्रांत नाव कमावले.

राष्ट्रपती म्हणून त्यांचा कार्यकाळ लहान होता. तरीही शिक्षणतज्ज्ञ म्हणून त्यांचे योगदान दीर्घकाळ टिकणारे मानले जाते.

त्यांच्या कारकिर्दीत शिक्षण आणि संस्कृती यांवरचे भाषण प्रमुख मानले जाते. ते सहसा कमी बोलत, पण विचारपूर्वक बोलत. त्यांच्या साधेपणाचा उल्लेख अनेक चरित्रांत आहे.

शेवटचे वर्ष

त्यांच्या निधनानंतर उपराष्ट्रपतींनी कार्यभार सांभाळला. सहा महिन्यांत नवीन राष्ट्रपतींची निवड झाली. त्यांच्या कारकिर्दीचे स्मरण शैक्षणिक वर्तुळांत आजही केले जाते.

संदर्भ

1. राष्ट्रपती भवन — डॉ. झाकीर हुसेन
2. Britannica — Zakir Husain
3. जामिया मिलिया इस्लामिया
4. अलीगढ मुस्लिम विद्यापीठ
5. भारत सरकार — भारतरत्न

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६