पहिले महायुद्ध

पहिले महायुद्ध हे इ.स. १९१४ ते १९१८ या काळात लढले गेलेले जागतिक संघर्ष होते. युद्धाची सुरुवात २८ जुलै १९१४ रोजी झाली आणि तो ११ नोव्हेंबर १९१८ रोजी युद्धविरामाने संपला. एका बाजूला मित्रराष्ट्रे आणि दुसऱ्या बाजूला मध्यवर्ती शक्ती अशा दोन आघाड्या युद्धात उतरल्या. युरोपबरोबरच मध्य पूर्व, आफ्रिका आणि आशियातही लढाया झाल्या. या युद्धात अंदाजे १.५ ते २.२ कोटी लोक मृत्युमुखी पडले, त्यात सुमारे ९० ते ११० लाख सैनिक होते. भारतीय सैनिकांनीही ब्रिटिश सैन्याच्या बाजूने मोठ्या संख्येने भाग घेतला. युद्धानंतर झालेल्या व्हर्साय कराराने नवीन राजकीय व्यवस्था निर्माण केली, परंतु त्यातील असमाधान पुढील संघर्षाचे कारण ठरले.

माहिती आणि पार्श्वभूमी

विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला युरोपीय देशांमध्ये सैन्यबळाची स्पर्धा वाढली होती. जर्मनी, ऑस्ट्रिया-हंगेरी, रशिया, फ्रान्स आणि ब्रिटन यांनी परस्परांविरुद्ध युती तयार केल्या. या युतींमुळे एका देशावरील हल्ला इतर देशांनाही युद्धात ओढत असे.

२८ जून १९१४ रोजी सारायेवो येथे ऑस्ट्रिया-हंगेरीचा युवराज आर्चड्यूक फ्रान्झ फर्डिनांड याची हत्या झाली. ऑस्ट्रिया-हंगेरीने सर्बियावर आरोप केला आणि अल्टिमेटम दिला. युतींच्या जाळ्यामुळे काही आठवड्यांतच युरोपभर युद्ध पसरले.

युद्धाची कारणे एकाच घटनेपुरती मर्यादित नव्हती. राष्ट्रवादाची भावना वाढलेली होती आणि अनेक देशांना आपले प्रदेश विस्तारायचे होते. बाल्कन भागात ऑस्ट्रिया-हंगेरी, रशिया आणि सर्बिया यांचे हितसंबंध एकमेकांशी टकरीत होते.

साम्राज्यवादी स्पर्धाही महत्त्वाची होती. आफ्रिका आणि आशियातील वसाहतींवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी युरोपीय देशांमध्ये स्पर्धा चालू होती. त्याचबरोबर शस्त्रास्त्रांची शर्यत सुरू होती; जर्मनीने नौदल वाढवल्याने ब्रिटनला धोका वाटला.

रशियाची लष्करी जमवाजमव, फ्रान्सची पुनर्रचना आणि युतींची बांधिलकी यांमुळे संघर्ष टाळण्याची संधी कमी झाली. युद्ध सुरू झाल्यावर प्रत्येक देशाने आपली भूमिका न्याय्य असल्याचे सांगितले.

युद्ध टाळण्यासाठी शेवटच्या क्षणी झालेले प्रयत्न अपुरे ठरले.

खंदक युद्ध

पश्चिम आघाडीवर युद्धाचे स्वरूप लवकरच स्थिर झाले. दोन्ही बाजूंनी जमिनीत खंदक खोदून आपली स्थिती मजबूत केली. खंदकांच्या मधील प्रदेशाला कोणाचीही भूमी असे म्हटले जात असे. तेथे काटेरी तारा आणि सुरुंगांचे जाळे असे.

सैनिक चिखल, थंडी आणि रोग यांशी झुंजत असत. हल्ल्यांसाठी मोठ्या प्रमाणात तोफांचा मारा केला जात असे आणि त्यानंतर सैनिक पुढे सरसावत असत. इ.स. १९१६ मध्ये व्हर्दाँ आणि सोम येथे झालेल्या लढायांत दोन्ही बाजूंची प्रचंड हानी झाली, परंतु सीमेत मोठा बदल झाला नाही.

अशा लढाईत जमीन काही किलोमीटरपुरती जिंकली जात असे, तर हजारो सैनिक मृत्युमुखी पडत असत. या अनुभवाने पुढील पिढ्यांमध्ये युद्धाविषयी तीव्र नापसंती निर्माण झाली.

नवी शस्त्रे

या युद्धात अनेक नव्या शस्त्रांचा वापर मोठ्या प्रमाणात झाला. मशीन गनमुळे समोरून केलेला हल्ला अत्यंत घातक ठरला. विषारी वायूचा वापर इ.स. १९१५ मध्ये सुरू झाला आणि त्यामुळे सैनिकांना गंभीर इजा झाली.

इ.स. १९१६ मध्ये टँकचा वापर सुरू झाला. विमानांचा उपयोग पहिल्यांदा मोठ्या प्रमाणात टेहळणी आणि हल्ल्यासाठी झाला. पाणबुड्यांनी व्यापारी जहाजांवर हल्ले केल्याने पुरवठ्यावर परिणाम झाला. या सर्वांमुळे युद्ध अधिक प्राणघातक आणि दूरगामी बनले.

बाब	तपशील
काळ	२८ जुलै १९१४ ते ११ नोव्हेंबर १९१८
आघाड्या	मित्रराष्ट्रे व मध्यवर्ती शक्ती
एकूण मृत्यू	सुमारे १.५ ते २.२ कोटी (अंदाजे)
सैनिकी मृत्यू	सुमारे ९० ते ११० लाख (अंदाजे)
भारतीय सैनिक	सुमारे १३ लाख युद्धसेवेत
शांती करार	व्हर्साय, २८ जून १९१९

पूर्व आघाडी आणि जागतिक स्वरूप

पश्चिम आघाडीबरोबरच पूर्व आघाडीवरही मोठे युद्ध झाले. रशिया आणि जर्मनी-ऑस्ट्रिया यांच्यातील लढाया विस्तीर्ण प्रदेशावर चालल्या आणि दोन्ही बाजूंची मोठी हानी झाली. इ.स. १९१७ मध्ये रशियातील क्रांतीनंतर रशियाने युद्धातून माघार घेतली.

मध्य पूर्वेत ओटोमन साम्राज्याविरुद्धच्या मोहिमा झाल्या आणि त्यातून त्या भागाच्या सीमा बदलल्या. इटलीने इ.स. १९१५ मध्ये मित्रराष्ट्रांच्या बाजूने युद्धात प्रवेश केला. आफ्रिकेतही वसाहतींच्या माध्यमातून लढाया झाल्या.

इ.स. १९१७ मध्ये अमेरिकेने युद्धात प्रवेश केल्याने शक्तिसंतुलन बदलले. अमेरिकेच्या सैन्याने आणि संसाधनांनी मित्रराष्ट्रांना महत्त्वाची मदत केली. त्याच वर्षी झालेल्या बोल्शेविक क्रांतीमुळे रशिया युद्धातून बाहेर पडला आणि जर्मनीला पूर्व आघाडीवर दिलासा मिळाला.

भारताचा सहभाग

ब्रिटिश भारताने युद्धात मोठी मनुष्यबळ मदत दिली. सुमारे १३ लाख भारतीय सैनिक आणि कामगार युरोप, मेसोपोटेमिया, आफ्रिका आणि इतर आघाड्यांवर पाठवले गेले. युद्धात अनेक भारतीय सैनिक मृत्युमुखी पडले आणि जखमी झाले.

भारतीय सैनिकांच्या या योगदानामुळे स्वशासनाच्या मागणीस बळ मिळेल, अशी अपेक्षा व्यक्त झाली होती. परंतु युद्धानंतरची धोरणे या अपेक्षा पूर्ण करू शकली नाहीत. इ.स. १९१९ मध्ये पंजाबमधील जालियनवाला बाग हत्याकांडाने भारतीय समाजात तीव्र असंतोष निर्माण झाला आणि स्वातंत्र्य चळवळीने पुढील टप्पा गाठला.

व्हर्साय करार

२८ जून १९१९ रोजी व्हर्साय येथे शांती करारावर स्वाक्षऱ्या झाल्या. या करारात जर्मनीवर युद्धाची जबाबदारी टाकण्यात आली, त्याचे सैन्य मर्यादित करण्यात आले आणि मोठी नुकसानभरपाई लादण्यात आली. जर्मनीचे काही प्रदेश इतर देशांना देण्यात आले.

ऑस्ट्रिया-हंगेरी आणि ओटोमन साम्राज्याची विभागणी झाली आणि पूर्व युरोप तसेच मध्य पूर्वेत नवीन देश उदयास आले. राष्ट्रसंघाची स्थापना झाली, परंतु त्याला पुरेसे अधिकार मिळाले नाहीत. कराराच्या अटी कठोर असल्याची टीका झाली आणि जर्मनीत त्याबद्दल तीव्र असंतोष निर्माण झाला.

तंत्रज्ञानाचा परिणाम

युद्धात वापरलेल्या नव्या तंत्रज्ञानाचा परिणाम पुढील दशकांतही दिसला. विमाने आणि रेडिओ यांचा वापर वाढला आणि वैद्यकीय उपचारांत सुधारणा झाल्या. अनेक देशांनी पुढे आपली लष्करी धोरणे या अनुभवांवर आधारित ठेवली.

परिणाम

युद्धानंतर युरोपचा राजकीय नकाशा बदलला. चार मोठी साम्राज्ये — जर्मन, रशियन, ऑस्ट्रो-हंगेरियन आणि ओटोमन — कोसळली. अनेक नवीन राष्ट्रे उदयास आली आणि सीमा पुन्हा आखल्या गेल्या.

आर्थिक दृष्टीने युरोप कर्जबाजारी झाला आणि अनेक देशांत महागाई व बेरोजगारी वाढली. युद्धानंतरच्या काळात स्पॅनिश फ्लूचा प्रादुर्भाव झाला आणि त्यामुळे मोठ्या प्रमाणात जीवितहानी झाली. युद्धाच्या स्मरणार्थ अनेक देशांत स्मारके उभारली गेली आणि ११ नोव्हेंबर हा दिवस स्मरण दिवस म्हणून पाळला जातो.

वसाहतींमधील लोकांनी दिलेल्या योगदानाची नोंदही या युद्धात झाली. भारत, आफ्रिका आणि इतर भागांतील सैनिक व कामगारांनी युरोपीय आघाड्यांवर काम केले. या योगदानाचा अभ्यास आज इतिहासलेखनात अधिक व्यापकपणे केला जातो.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६