वाशिम जिल्हा

वाशिम जिल्हा हा महाराष्ट्राच्या विदर्भ भागातील एक जिल्हा आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय वाशिम शहरात आहे. १ जुलै १९९८ रोजी अकोला जिल्ह्याचे विभाजन करून वाशिम जिल्हा तयार झाला. जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ सुमारे ४,९०१ चौरस किलोमीटर आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची लोकसंख्या ११,९७,१६० आहे. जिल्ह्यात कापूस व तेलबियांची शेती मोठ्या प्रमाणात होते.

माहिती

जिल्ह्यात शहरी लोकसंख्या सुमारे १८ टक्के आहे. उर्वरित लोक गावांमध्ये राहतात.

वाशिम शहर रस्ते व रेल्वेमार्गाने जवळच्या शहरांशी जोडलेले आहे. जिल्ह्यातील बहुतांश भाग शेतजमीन आहे.

नावाची व्युत्पत्ती

वाशिमचे प्राचीन नाव वत्सगुल्म असे होते. इतिहासकार या ठिकाणाला वाकाटक राजवंशाच्या राजधानीशी जोडतात. येथील शिलालेख व अवशेष या मताला आधार देतात.

पुढील काळात या भागावर अनेक सत्तांचे राज्य होते. नावाचा उच्चार बदलत गेल्यामुळे वाशिम हे रूप प्रचलित झाले. १९९८ मध्ये हे स्वतंत्र जिल्ह्याचे मुख्यालय बनले.

इतिहास

या भागाचा उल्लेख प्राचीन साहित्यात आढळतो. या मताला पुरातत्त्वीय पुरावे आधार देतात.

या भागावर सातवाहन, वाकाटक, राष्ट्रकूट व यादव यांनी राज्य केले. पुढे हा भाग बहमनी व मोगल सत्तेखाली आला.

१८ व्या शतकात हा प्रदेश नागपूरच्या भोसले राज्यात होता. १८५३ मध्ये तो ब्रिटिशांनी आपल्यात घेतला.

स्वातंत्र्यानंतर वाशिम अकोला जिल्ह्यात होते. १९९८ मध्ये ते स्वतंत्र जिल्हा झाले.

वाकाटक काळातील शिलालेख व अवशेष या भागात आढळतात. यामुळे येथील प्राचीन महत्त्व स्पष्ट होते.

वाकाटक काळातील अवशेष या भागात आढळतात. पुढील काळात येथे अनेक सत्तांचे राज्य होते. स्वातंत्र्यानंतर शिक्षण व आरोग्य सुविधा विस्तारल्या.

जिल्ह्यातील कारंजा हे जुने शहर व्यापाराचे केंद्र होते. येथील मंदिरे व वास्तू अनेक शतके जुनी आहेत. पुढील काळात या भागावर निजामाची सत्ता आली. स्वातंत्र्यानंतर हा भाग महाराष्ट्रात समाविष्ट झाला.

भूगोल

वाशिम जिल्हा महाराष्ट्राच्या पूर्व भागात आहे. उत्तरेस अकोला व बुलढाणा, पूर्वेस यवतमाळ, तर दक्षिणेस हिंगोली जिल्हा लागून आहे.

जिल्ह्यातून काटेपूर्णा व इतर लहान नद्या वाहतात. जिल्ह्याची जमीन बहुतांश काळी व कसदार आहे.

जिल्ह्याचा काही भाग जंगलाने व्यापलेला आहे. काटेपूर्णा परिसरात वन्यजीव अभयारण्य आहे. हवामान कोरडे व उष्ण आहे.

जिल्ह्याचे सरासरी पर्जन्यमान सुमारे ८०० मिलिमीटर आहे. उन्हाळ्यात तापमान ४० अंशांच्या आसपास असते.

जिल्ह्याची माती काळ्या रंगाची असून ती कापसासाठी उपयुक्त आहे. काटेपूर्णा नदीच्या खोऱ्यातील जमीन सुपीक आहे. जिल्ह्याचा काही भाग डोंगराळ आहे. जमिनीची पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता मध्यम आहे.

जिल्ह्यातील काटेपूर्णा नदीवर धरण बांधले आहे. यामुळे काही भागात सिंचनाची सुविधा मिळते. जिल्ह्यातील जंगलात वन्यजीव आढळतात. या परिसराला अभयारण्याचा दर्जा असल्यामुळे संरक्षण केले जाते.

हवामान

जिल्ह्यात उष्ण व कोरडे हवामान आहे. मे महिन्यात उकाडा सर्वाधिक असतो. मार्च ते मे हा काळ सर्वात उष्ण असतो.

वार्षिक पावसाचे प्रमाण सुमारे ८०० मिलिमीटर इतके आहे. पावसाळा जून ते सप्टेंबर असतो. हिवाळ्यात हवा थंड व कोरडी असते.

अर्थव्यवस्था

जिल्ह्याची अर्थव्यवस्था शेतीवर आधारित आहे. कापूस, तूर, ज्वारी, सोयाबीन व हरभरा ही प्रमुख पिके आहेत.

जिल्ह्यात तेल गिरण्या व कापूस प्रक्रिया उद्योग आहेत. शेतमालाची वाहतूक व व्यापार अनेकांना रोजगार देतो.

पाण्याची उपलब्धता मर्यादित असल्यामुळे जलसंधारण व सिंचनावर भर दिला जातो.

जिल्ह्यात कापूस व तेलबियांवर प्रक्रिया करणारे उद्योग आहेत. शेतमाल विक्रीसाठी जवळच्या बाजारपेठा वापरल्या जातात.

जिल्ह्यातील शेती बहुतांश पावसावर अवलंबून आहे. कापूस व तूर यांची विक्री मोठ्या प्रमाणात होते. तेलबियांवर प्रक्रिया करणाऱ्या गिरण्या जिल्ह्यात आहेत. शेतमालाची वाहतूक हा मोठा व्यवसाय आहे.

जिल्ह्यातील शेतकरी कापूस व तूर या पिकांवर अवलंबून आहेत. बाजारभावातील चढउतारामुळे उत्पन्न बदलते. साठवणुकीच्या सुविधा वाढवण्यावर भर दिला जात आहे. कृषिप्रक्रिया उद्योगांमुळे शेतमालाला चांगला भाव मिळू शकतो.

तालुके व प्रशासन

जिल्ह्यात सहा तालुके आहेत: वाशिम, मालेगाव, मंगरूळपीर, कारंजा, मनोरा व रिसोड.

जिल्ह्यात महानगरपालिका नाही. नगरपालिका व नगरपंचायतींमार्फत शहरी प्रशासन चालते. सहा पंचायत समित्या कार्यरत आहेत.

जिल्ह्यातील तालुके प्रशासकीय सोयीसाठी उपविभागांत विभागलेले आहेत. मालेगाव व कारंजा हे तालुके लोकसंख्येने मोठे आहेत. प्रत्येक तालुक्यात तहसील कार्यालय व पंचायत समिती आहे. जिल्ह्यात शेकडो ग्रामपंचायती कार्यरत आहेत.

जिल्ह्यातील प्रत्येक तालुक्यात तहसील कार्यालय कार्यरत आहे. पंचायत समित्यांमार्फत ग्रामविकासाची कामे होतात. नगरपालिका शहरी भागातील सुविधा पाहतात. जिल्हा परिषद शिक्षण व आरोग्य या क्षेत्रांत काम करते.

लोकसंख्या व समाज

जनगणना २०११ नुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या ११,९७,१६० आहे. लोकसंख्या घनता २४४ व्यक्ती प्रति चौरस किमी आहे.

जिल्ह्यात मराठी ही प्रमुख भाषा आहे. बहुसंख्य लोक गावांमध्ये राहतात.

शेती व शेतमालाचा व्यापार हा येथील लोकांचा मुख्य उपजीविका मार्ग आहे.

दळणवळण व शिक्षण

जिल्ह्यातून रेल्वेमार्ग जातो. वाशिम व मंगरूळपीर ही महत्त्वाची स्थानके आहेत.

जिल्ह्यातील रस्ते सर्व तालुक्यांना जोडतात. राज्य महामार्गांची सुधारणा केली जात आहे.

जिल्ह्यात महाविद्यालये व औद्योगिक प्रशिक्षण संस्था आहेत. ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृहे आहेत.

पर्यटनस्थळे

कारंजा हे जिल्ह्यातील जुने शहर आहे. येथे अनेक प्राचीन मंदिरे आहेत.

काटेपूर्णा अभयारण्य निसर्गप्रेमींना आकर्षित करते. जिल्ह्यातील टेकड्या व तलाव पावसाळ्यात देखणे दिसतात.

जिल्ह्यातील काटेपूर्णा परिसर निसर्गप्रेमींना आकर्षित करतो. कारंजा येथील जुनी मंदिरे पाहण्यासारखी आहेत. पावसाळ्यात जिल्ह्याचे रूप हिरवेगार होते.

विकासाची आव्हाने

जिल्ह्यातील शेती मुख्यतः पावसावर अवलंबून आहे. सिंचनाची सुविधा वाढवणे हे मुख्य आव्हान आहे. जलसंधारणाच्या योजना यासाठी राबवल्या जातात.

औद्योगिक विकास मर्यादित असल्यामुळे तरुणांना बाहेर रोजगार शोधावा लागतो. कृषिप्रक्रिया उद्योग वाढवण्यासाठी प्रयत्न सुरू आहेत. शिक्षण व आरोग्य सुविधांचा विस्तार होत आहे.

संदर्भ

1. वाशिम जिल्हा, महाराष्ट्र शासन
2. महाराष्ट्र शासन
3. भारताची जनगणना २०११
4. महाराष्ट्र आर्थिक व सांख्यिकी संचालनालय
5. महाराष्ट्र सामाजिक-आर्थिक पुस्तिका
6. Britannica — Maharashtra

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६