विशालगड किल्ला

विशालगड हा महाराष्ट्रातील कोल्हापूर जिल्ह्यातील एक प्राचीन डोंगरी किल्ला आहे. तो शाहूवाडी तालुक्यात गजापूर पर्वतश्रेणीवर वसला आहे. किल्ल्याचे जुने नाव खेळणा असे होते. कोल्हापूरपासून तो सुमारे ७६ किमी वायव्येस आहे. सह्याद्रीच्या मुख्य रांगेपासून वेगळा झालेला हा किल्ला उंच कड्यांमुळे दुर्गम राहिला. मराठा सत्तेच्या काळात काही वर्षे तो राजधानीच्या दर्जाने वापरला गेला.

माहिती

तपशील	माहिती
जिल्हा	कोल्हापूर
तालुका	शाहूवाडी
पर्वतश्रेणी	गजापूर, सह्याद्री
समुद्रसपाटीपासून उंची	सुमारे १,००० मीटर
लांबी व रुंदी	सुमारे ९७५ मीटर × ३१७ मीटर
जुने नाव	खेळणा, खिलना
शिवाजी महाराजांच्या ताब्यात	इ.स. १६५९
औरंगजेबाच्या ताब्यात	इ.स. १७०२, काही अटींवर
तटबंदी पाडली	इ.स. १८४४, ब्रिटिश काळात
सध्याची स्थिती	अवशेष, दुरवस्था
चढाईचा वेळ	सुमारे १ ते २ तास

किल्ल्याच्या दोन्ही बाजूंनी जाणारे घाटमार्ग महत्त्वाचे होते. आंबा घाट आणि अनुस्कुरा घाट या वाटांवरून कोकणातील बंदरे कोल्हापूरच्या बाजारपेठेशी जोडली जात होती. या मार्गांवर लक्ष ठेवण्यासाठीच हा किल्ला उपयुक्त होता.

गडाचा माथा बराच विस्तृत आहे. त्यामुळे येथे पाण्याची टाकी, मंदिरे आणि राहण्याची घरे उभारणे शक्य झाले. आजही गडावर अनेक पाणवठे पाहायला मिळतात.

इतिहास

किल्ला नेमका कोणी आणि केव्हा बांधला, यावर तज्ज्ञांमध्ये एकमत नाही. काही अभ्यासकांच्या मते इ.स. १०५८ मध्ये शिलाहार राजा मारसिंह याने हा किल्ला उभारला. महाराष्ट्र राज्य विश्वकोशात मात्र दुसरा भोज (इ.स. सुमारे ११७५ ते १२१२) याने दक्षिण महाराष्ट्रात बांधलेल्या पंधरा किल्ल्यांपैकी हा एक असावा, असे म्हटले आहे. तेराव्या शतकात देवगिरीच्या यादवांनी या भागात वर्चस्व मिळवले. यादवांच्या अस्तानंतर किल्ला सरदार शिर्के आणि मोरे यांच्या अखत्यारीत होता.

इ.स. १४७० मध्ये बहमनी सुलतानांचा वजीर महमूद गावान याने किल्ला जिंकला. बहमनी राज्याच्या अस्तानंतर तो आदिलशाहीकडे गेला. इ.स. १६५९ मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांनी पन्हाळा जिंकल्यानंतर खेळणा किल्लाही ताब्यात घेतला. त्यांनी त्याचे नाव विशालगड असे ठेवले. काही इतिहासकार या घटनेची नोंद २८ नोव्हेंबर १६५९ अशी देतात.

पुढील काळात हा किल्ला मराठ्यांच्या इतिहासात वारंवार झळकतो. इ.स. १६६० मध्ये आदिलशाही सरदार सिद्दी जौहारने पन्हाळ्याला वेढा घातला. त्या वेढ्यातून निसटून महाराज विशालगडाकडे निघाले. वाटेत घोडखिंडीत बाजीप्रभू देशपांडे यांनी शत्रूला रोखले आणि प्राण दिले. ही खिंड आज पावनखिंड म्हणून ओळखली जाते. महाराज विशालगडावर सुखरूप पोहोचले. इ.स. १६६१ मध्ये महाराजांनी परशुराम त्रिंबक प्रतिनिधी यांना किल्ल्याचे सर्वाधिकार दिले.

इ.स. १७०२ मध्ये औरंगजेबाने किल्ल्याला वेढा घातला. किल्लेदार परशुराम त्रिंबक यांनी बराच काळ लढा दिला. अखेर काही अटींवर किल्ला मोगलांच्या ताब्यात गेला. औरंगजेबाने त्याचे नाव बदलले. पुढे महाराणी ताराबाईंनी तो परत मिळवला. काही काळ विशालगड हा मराठ्यांच्या सैन्यहालचालींचा प्रमुख केंद्र होता. इ.स. १८४४ मध्ये ब्रिटिशांनी किल्ला ताब्यात घेतला आणि त्यावरील बांधकामे पाडून टाकली. प्रतिनिधींचे मुख्यालय मलकापूरला हलवले गेले.

रायगड मोगलांच्या ताब्यात गेल्यानंतर मराठ्यांनी विशालगडावर आश्रय घेतला. छत्रपती राजाराम महाराज जिंजीला निसटून गेले आणि तेथून राज्यकारभार पाहू लागले. त्यावेळी त्यांच्या काही पत्नी काही दिवस विशालगडावर होत्या. पुढे रामचंद्रपंत अमात्यांनी त्यांना सुखरूप जिंजीला पोहोचवले. इ.स. १६९८ मध्ये राजाराम महाराज विशालगडावर परत आले. त्यानंतर मराठ्यांचा जोम वाढला आणि त्यांनी मोगलांचा बराच मुलूख जिंकला. राजारामांच्या निधनानंतर महाराणी ताराबाईंनी किल्ला पुन्हा मिळवला. त्यांनी आपल्या मुलाचा याच किल्ल्यावर राज्याभिषेक केल्याचे उल्लेख आहेत.

वास्तुरचना व अवशेष

गडाची तटबंदी आणि बुरूज ब्रिटिशांनी नष्ट केले. तरी काही दरवाजे आणि बुरुजांचे अवशेष अजून दिसतात. गडावर प्रतिनिधींचा जुना वाडा बऱ्यापैकी सुस्थितीत आहे. रामचंद्रपंत अमात्यांनी बांधलेले अर्धचंद्र नावाचे टाके आणि एक हौदही येथे आहे.

पाण्याची सोय किल्ल्याच्या दृष्टीने महत्त्वाची होती. भोपाळ टाके आणि अर्धचंद्र टाके यांवर गडावर पाणी उपलब्ध होते. याशिवाय एक छोटा हौद आणि अनेक विहिरी होत्या. भोपाळ तलावाच्या भिंतीवर आणि दौलत बुरुजावर खोदलेले दोन शिलालेख आहेत.

गडावर मंदिरांची पडझड झाली आहे. अमृतेश्वराचे मंदिर, नरसोबाचे मंदिर, भगवंतेश्वर, रामेश्वर, वाघजाई आणि राम या देवस्थानांची भग्न अवस्थेतील मंदिरे सापडतात. पन्नासपेक्षा अधिक सती वृंदावनेही येथे आहेत. गडावर हजरत मलिक रेहान यांचा दर्गा आहे. हिंदू आणि मुसलमान दोन्ही भाविक तेथे येतात. दरवर्षी येथे तीन दिवसांचा उरूस भरतो. गडावर बाजीप्रभू देशपांडे आणि त्यांचे बंधू फुलाजी यांच्या समाध्याही आहेत.

चढाई व परिसर

विशालगडाच्या पायथ्याशी गजापूर आणि आसपासची गावे आहेत. महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळाची बससेवा गडाच्या पायथ्यापर्यंत उपलब्ध आहे. पायथ्यापासून गडावर जाण्यासाठी साधारण एक ते दोन तास लागतात.

पायथ्याजवळ एक दरी आहे. ती ओलांडून गडाच्या कड्याकडे जावे लागते. दरीवर आता लोखंडी पूल बांधला आहे. पुढे दोन वाटा फुटतात. एक वाट खडी चढणीची आहे, दुसरी पायऱ्यांची आणि कमी चढणीची आहे. पायऱ्यांच्या वाटेने गेल्यास दर्ग्याजवळ पोहोचता येते. तेथून अमृतेश्वर मंदिर आणि बाजीप्रभूंची समाधी जवळ आहे.

गडाच्या माथ्यावरून आसपासचा परिसर चांगला दिसतो. कोकणातील दऱ्या, आंबा घाटाचा परिसर आणि दूरवरच्या डोंगररांगा नजरेच्या टप्प्यात येतात. पावसाळ्यात गडावर दाट धुके असते, तर हिवाळ्यात आकाश स्वच्छ राहते.

सध्याची अवस्था

किल्ल्याची आजची अवस्था समाधानकारक नाही. तटबंदीचे मोठे भाग कोसळले आहेत. काही मंदिरे जीर्ण झाली आहेत. दर्ग्याजवळ भाविकांच्या गर्दीमुळे परिसरात अनियोजित बांधकाम वाढले आहे.

स्थानिक लोक आणि किल्लेप्रेमी संस्था येथे स्वच्छता मोहिमा राबवतात. संवर्धनाचे काम मात्र अपुऱ्या प्रमाणात होते.

गडावर मुक्कामाची सोय नाही. पाणी आणि जेवण सोबत न्यावे लागते. पावसाळ्यात वाट निसरडी होते, तर उन्हाळ्यात पाण्याची कमतरता जाणवते. जवळच्या गावांत खासगी निवासाची सोय मिळते. गडावर जाण्यासाठी कोणतेही प्रवेशशुल्क नाही.

नाव व ओळख

किल्ल्याला इतिहासात वेगवेगळ्या नावांनी ओळखले गेले. किशागिला, भोजगड, खिलगिला आणि खेळणा अशी नावे नोंदींत आढळतात. स्थानिक लोक आजही गडाला खेळणा म्हणतात.

विशालगड हे नाव छत्रपती शिवाजी महाराजांनी दिले. मराठीत विशाल म्हणजे प्रचंड. गडाचा माथा विस्तृत असल्याने हे नाव सार्थ वाटते. पुढे औरंगजेबाने किल्ल्याचे नाव बदलले, पण ते टिकले नाही.

गडावरील मंदिरांची आणि टाक्यांची देखभाल स्थानिक लोक करतात.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६