वासोटा किल्ला

वासोटा किल्ला सातारा जिल्ह्यातील जावली परिसरात आहे. तो व्याघ्रगड या नावानेही ओळखला जातो. समुद्रसपाटीपासून किल्ल्याची उंची सुमारे १,१२० मीटर आहे. किल्ला कोयना वन्यजीव अभयारण्याच्या हद्दीत येतो. तो शिवसागर जलाशयाच्या काठावर वसलेला आहे. रस्ता नसल्याने तिथे बोटीनेच पोहोचता येते. म्हणून त्याला महाराष्ट्रातील जंगली ट्रेक मानले जाते.

माहिती

तपशील	माहिती
जिल्हा	सातारा
तालुका	जावली
उंची	सुमारे १,१२० मीटर
दुसरे नाव	व्याघ्रगड
बांधकामकाळ	सुमारे ११७८ ते ११९३
बांधणारे	शिलाहार राजा दुसरा भोज
पठाराचे क्षेत्रफळ	सुमारे १५ एकर
प्रवेश	बामणोली येथून बोटीने
प्रसिद्ध भाग	बाबू कडा, नागेश्वर गुहा
सध्याची स्थिती	भग्नावस्था, संरक्षित क्षेत्र

किल्ल्याच्या परिसरात दाट अर्धसदाहरित वन आहे. झाडांची उंची सुमारे ३० मीटरपर्यंत जाते. त्यामुळे परिसर वर्षभर हिरवागार दिसतो.

नाव व ओळख

वासोटा हे नाव वसा या शब्दाशी जोडले जाते. काही नोंदींमध्ये तो वसोटा असेही लिहिला जातो. शिवाजी महाराजांनी त्याचे नाव व्याघ्रगड ठेवले.

व्याघ्र म्हणजे वाघ आणि गड म्हणजे किल्ला. परिसरातील जंगलात वाघ आढळत असल्याने हे नाव पडले असावे. आजही स्थानिक लोक वासोटा हेच नाव वापरतात.

इतिहास

किल्ल्याचे बांधकाम शिलाहार राजा दुसरा भोज याच्या काळात झाले. तो सुमारे ११७८ ते ११९३ या काळात राज्यकर्ता होता. त्याची राजधानी पन्हाळा येथे होती.

१६व्या शतकात किल्ला मराठे, शिर्के आणि मोरे या घराण्यांकडे होता. १६५५ मध्ये शिवाजी महाराजांनी जावली जिंकताना हा किल्ला स्वराज्यात समाविष्ट केला. त्यांनी त्याचे नाव व्याघ्रगड ठेवले.

किल्ल्याचे रक्षण ताई तेलीन यांनी केल्याचे सांगितले जाते. त्या पंत प्रतिनिधींच्या जवळच्या व्यक्ती होत्या. किल्लेदार पकडले गेल्यावर त्यांनी किल्ला सांभाळला.

औरंगजेबाच्या स्वारीच्या काळात किल्ल्याचा उपयोग तुरुंग म्हणून झाला. सज्जनगड आणि रामदास यांच्या मूर्ती काही काळ येथे ठेवल्या गेल्या. १८१७ च्या खडकीच्या लढ्यानंतर काही राजघराण्यातील व्यक्ती येथे ठेवल्या गेल्या.

बांधणी व रचना

किल्ल्याची तटबंदी दगडी बांधणीची आहे. ती बहुतेक ठिकाणी भग्नावस्थेत आहे. उत्तरेकडील बुरुजावरून दूरचे दृश्य दिसते.

किल्ल्यावर हनुमान मंदिर आणि चंडिका मंदिर आहेत. दोन्ही जुन्या असून दगडात बांधलेली आहेत. तिथे पाण्याच्या टाक्याही आहेत.

किल्ल्यावर ताई तेलीन यांचा राजवाडा आणि धान्याचे कोठार असल्याचे सांगितले जाते. त्या रचना आज भग्नावस्थेत आहेत. काही पायथे मात्र ओळखता येतात.

किल्ल्याच्या समोर जुना वासोटा नावाचा भाग आहे. तो अधिक उंच असून तिथे जाण्यासाठी खडक चढावा लागतो. तिथे जुन्या बुरुजांचे अवशेष आहेत.

पाणी व मुक्काम

किल्ल्यावर पाण्याच्या टाक्या आहेत. नागेश्वर गुहेजवळही पाणी उपलब्ध आहे. मात्र पाणी गाळून प्यावे.

किल्ल्यावर मंदिरात आसरा मिळतो. मुक्कामासाठी तंबू आणि पथारी सोबत न्यावी. थंडीच्या दिवसांत गरम कपडे आवश्यक आहेत.

बाबू कडा व नागेश्वर

बाबू कडा हा किल्ल्याच्या पश्चिमेस असलेला उभा कडा आहे. तो सुमारे १,५०० फूट उभा खाली जातो. तिथून कोकणातील दऱ्यांचे दृश्य दिसते.

कड्याजवळ सुरक्षेची कोणतीही व्यवस्था नाही. त्यामुळे कड्याच्या टोकावर जाणे टाळावे. वाऱ्याच्या वेळी तिथे उभे राहू नये.

नागेश्वर हे शिखर किल्ल्याच्या मार्गावर आहे. तिथे खडकात गुहा कोरलेली आहे. गुहेत महादेवाचे मंदिर आहे.

गुहेतून वर्षभर पाणी झिरपते. ते दगडी टाकीत साचते. महाशिवरात्रीला तिथे उत्सव साजरा होतो.

संरक्षण व स्वरूप

किल्ल्याच्या चारही बाजूंना दाट जंगल आहे. एका बाजूस शिवसागर जलाशयाचे पाणी आहे. त्यामुळे किल्ल्याकडे जाण्याचा मार्ग अत्यंत मर्यादित आहे.

हेच किल्ल्याचे मोठे संरक्षण होते. शत्रूला जंगलातून आणि पाण्यातून मार्ग काढावा लागत होता. त्यामुळे किल्ला जिंकणे कठीण होते.

किल्ल्यावर जाण्यासाठी वन विभागाची परवानगी आवश्यक असते. परवानगी बामणोली येथे मिळते. परवानगीशिवाय प्रवेशास मनाई आहे.

वन्यजीव व सुरक्षा

परिसरात वाघ, बिबट्या आणि अस्वल आढळतात. गवे आणि सांबर हे प्राणीही मोठ्या संख्येने आहेत. त्यामुळे वन्यप्राण्यांच्या सुरक्षिततेचे नियम कडक आहेत.

जंगलात मोठ्याने आवाज करत चालावे. रात्री जंगलात एकट्याने फिरू नये.

किल्ल्यावर मुक्काम करताना अन्न बंदिस्त ठेवावे. अन्नाचा वास वन्यप्राण्यांना आकर्षित करतो.

परवाने व नियम

किल्ल्याला भेट देण्यासाठी वन विभागाची परवानगी आवश्यक आहे. तिथे प्रवेश शुल्कही भरावे लागते.

परवानगीशिवाय प्रवेशास मनाई आहे. नियम मोडल्यास कारवाई होऊ शकते. त्यामुळे नियोजनापूर्वी माहिती घेणे आवश्यक आहे.

गटाचा आकार मर्यादित ठेवला जातो. मार्गदर्शक सोबत घेणे बंधनकारक असते. कचरा परत घेऊन येणे अनिवार्य आहे.

पावसाळ्यात परवाने काही वेळा बंद ठेवले जातात. त्या काळात मार्ग अत्यंत निसरडा असतो. वन्यप्राण्यांच्या हालचालीही वाढतात.

किल्ल्यावर जाण्यासाठी सकाळची बोट सोयीची असते. दुपारनंतर परतीची वेळ ठरवावी लागते. बोटीचे बुकिंग आधीच करणे उपयुक्त ठरते.

चढाईचा मार्ग

बामणोली येथून बोटीने मेट इंदवलीपर्यंत जावे लागते. बोटीचा प्रवास सुमारे एक तासाचा असतो. तिथून किल्ल्यापर्यंतची चढाई सुरू होते.

चढाई सुमारे तीन तासांत पूर्ण होते. मार्ग जंगलातून जातो. मार्गावर फाटे असल्याने मार्गदर्शक सोबत घेणे आवश्यक आहे.

किल्ल्यावर मुक्कामाची मर्यादित सोय आहे. पाण्याच्या टाक्या जवळ आसरा मिळतो. रात्री वन्यप्राण्यांचा वावर असतो.

कसे पोहोचायचे

साताऱ्याहून बामणोलीपर्यंत रस्त्याने प्रवास करता येतो. अंतर सुमारे ६० किलोमीटर आहे. तिथून पुढे बोटीने जावे लागते.

जवळचे रेल्वे स्थानक सातारा आणि कराड आहे. जवळचे विमानतळ पुणे आहे. वन विभागाची परवानगी घेणे आवश्यक असते.

जवळपासची स्थळे

कोयना धरण आणि शिवसागर जलाशय जवळ आहेत. महाबळेश्वर हे थंड हवेचे ठिकाण परिसरात आहे. सज्जनगड आणि प्रतापगड हे किल्ले जवळ आहेत.

महिपतगड, सुमारगड आणि पालगड हे किल्ले किल्ल्यावरून दिसतात. कोयना अभयारण्यात वाघ आणि अस्वल आढळतात.

सध्याची स्थिती

किल्ला संरक्षित वनक्षेत्रात येतो. तटबंदी आणि मंदिरे भग्नावस्थेत आहेत. पर्यटकांना प्रवेश वन विभागाच्या परवानगीने मिळतो.

गर्दी मर्यादित ठेवली जाते. कचरा सोबत आणून परत न्यावा लागतो. वन्यप्राण्यांच्या सुरक्षिततेसाठी नियम कडक आहेत.

पर्यटन हंगाम व काळजी

ऑक्टोबर ते मे हा काळ योग्य मानला जातो. पावसाळ्यात मार्ग अत्यंत निसरडा होतो. त्यावेळी चढाई टाळावी.

जंगलात आवाज करत चालावे. गटानेच प्रवास करावा. पुरेसे पाणी आणि प्रथमोपचार साहित्य सोबत न्यावे.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६