तोरणा किल्ला

तोरणा किल्ला पुणे जिल्ह्यातील वेल्हे तालुक्यात आहे. तो प्रचंडगड या नावानेही ओळखला जातो. किल्ला समुद्रसपाटीपासून सुमारे १,४०३ मीटर उंचीवर आहे. पुणे जिल्ह्यातील डोंगरी किल्ल्यांमध्ये तो सर्वाधिक उंच असल्याचे सांगितले जाते. पुण्याच्या नैऋत्येस सुमारे ५० किलोमीटर अंतरावर हा किल्ला आहे. पायथ्याचे गाव वेल्हे असून तिथून पायवाटेने गडावर जाता येते.

माहिती

तपशील	माहिती
जिल्हा	पुणे
तालुका	वेल्हे
उंची	सुमारे १,४०३ मीटर
दुसरे नाव	प्रचंडगड
पायथ्याचे गाव	वेल्हे
पुण्यापासून अंतर	सुमारे ५० ते ६५ किलोमीटर
चढाईचा कालावधी	सुमारे ३ ते ४ तास
प्रकार	डोंगरी किल्ला
सध्याची स्थिती	भग्नावस्था, संरक्षित किल्ला

किल्ल्याचे क्षेत्रफळ मोठे आहे. डोंगराची रांग सुमारे दीड किलोमीटर लांबीवर पसरलेली आहे. चारही बाजूंना उभे बेसाल्ट कडे असल्याने किल्ल्याचे संरक्षण सहज झाले आहे.

इतिहास

किल्ल्याची सुरुवातीची नोंद १३व्या शतकातील मानली जाते. त्या काळात हा भाग शहा घराण्याच्या अंमलाखाली होता. नंतर तो बिजापूरच्या आदिलशाहीकडे गेला.

१६४६ मध्ये वयाच्या सोळाव्या वर्षी शिवाजी महाराजांनी हा किल्ला जिंकला. तो त्यांचा पहिला मोठा विजय मानला जातो. किल्ला जिंकल्यानंतर त्यांनी त्याचे नाव प्रचंडगड ठेवले. किल्ल्याच्या दुरुस्तीच्या कामात मोठ्या प्रमाणात सोने सापडल्याची परंपरा सांगितली जाते. त्या संपत्तीचा उपयोग पुढे राजगड उभारण्यासाठी झाला असे मानले जाते.

१६६५ च्या पुरंदरच्या तहानंतर किल्ला मोगलांच्या ताब्यात गेला. १६७० मध्ये मराठ्यांनी तो पुन्हा जिंकला. पुढील काळात किल्ला मराठ्यांच्याच ताब्यात राहिला.

बांधणी

किल्ल्याचे तीन मुख्य भाग आहेत. बालेकिल्ला सर्वात उंच भागावर आहे. त्याला जोडून बुधला माची आणि झुंजार माची आहेत. प्रत्येक भागावर तटबंदी आणि बुरुज आहेत.

झुंजार माची हा किल्ल्याचा सर्वात नेत्रदीपक भाग आहे. ती एका अरुंद कड्यावर वसलेली आहे. दोन्ही बाजूंना खोल दऱ्या असल्याने ती रांग म्हणून ओळखली जाते. मार्ग अरुंद असल्याने तिथे जाताना काळजी घ्यावी लागते.

किल्ल्यावर अनेक पाण्याच्या टाक्या आहेत. काही टाक्या खडकात कोरलेल्या आहेत. मुख्य दरवाजाजवळ मेनगाई देवीचे मंदिर आहे. तेथे काही बांधकामेही दिसतात.

किल्ल्यावर बुरुजांची संख्या मोठी आहे. तटबंदीचे दगड ठिकठिकाणी पडलेले आहेत. तरीही मुख्य रचनेचा आराखडा अजूनही ओळखता येतो.

इतर रचना

किल्ल्यावर काही स्मारके आणि मंदिरे आहेत. दरवाज्याजवळ दगडी पायऱ्या आणि चौथरे आहेत. पठारावर जुन्या इमारतींचे पायथे टिकून आहेत.

किल्ल्यावरून आजूबाजूचे दृश्य मोठे आहे. पश्चिमेस पानशेत आणि भातघर धरणांचा परिसर दिसतो. पूर्वेस राजगड आणि सिंहगडचा भाग दिसतो. पावसाळ्यात ढग किल्ल्याच्या पातळीपर्यंत येतात.

चढाईचा मार्ग

वेल्हे गावातून पायवाटेने चढाई सुरू होते. सुरुवातीचा भाग जंगलातून जातो. पुढे कातळाचा भाग लागतो. पावसाळ्यात दगड निसरडे होतात.

चढाईसाठी सुमारे तीन ते चार तास लागतात. उतरताना दीड ते दोन तास लागतात. मार्गावर पाण्याची सोय कमी आहे. त्यामुळे पुरेसे पाणी सोबत नेणे आवश्यक आहे.

किल्ल्यावर मुक्काम करण्याची सोय मर्यादित आहे. काही टाक्यांजवळ आसरा मिळतो. मात्र रात्री थंडी जाणवते. स्लीपिंग बॅग आणि गरम कपडे आवश्यक ठरतात.

कसे पोहोचायचे

पुण्यापासून वेल्हेचे अंतर सुमारे ५० किलोमीटर आहे. पुण्यातून नसरापूरमार्गे वेल्हे गाठता येते. राज्य परिवहन महामंडळाच्या बस स्वारगेट ते वेल्हे या मार्गावर चालतात.

जवळचे रेल्वे स्थानक पुणे आहे. तिथून पुढे रस्त्याने प्रवास करावा लागतो. वेल्हे गावात वाहने उभी करण्याची सोय आहे.

पावसाळ्यात घाट रस्त्यावर दरड कोसळण्याच्या घटना घडतात. त्यामुळे प्रवासापूर्वी रस्त्याची स्थिती तपासणे आवश्यक आहे.

जवळपासची स्थळे

राजगड किल्ला तोरणाच्या जवळ आहे. दोन्ही किल्ले एकाच रांगेत वसलेले आहेत. अनुभवी ट्रेकर्स दोन्ही किल्ले एकाच फेरीत पार करतात.

पानशेत आणि भातघर ही धरणे जवळ आहेत. त्यांच्या परिसरात निसर्गरम्य दृश्ये दिसतात. वेल्हे परिसरात तुरुंग आणि सिंहगड हेही किल्ले आहेत.

पुणे शहरातून परतताना सिंहगड किल्ला पाहता येतो. तो पुण्याच्या सीमेवर आहे.

माच्या व परिसर

किल्ल्याच्या बालेकिल्ल्यावर मुख्य तटबंदी आहे. तिथून तीनही माच्यांकडे जाण्याचे मार्ग फुटतात. बालेकिल्ल्यावर काही दगडी रचना आणि पाण्याची टाकी आहे.

बुधला माचीवर जुन्या इमारतींचे अवशेष आहेत. तिथे दरवाजा आणि बुरुजांची रांग दिसते. तटबंदीचे दगड ठिकठिकाणी विखुरलेले आहेत.

किल्ल्यावर मेनगाई देवीचे मंदिर आहे. ते मुख्य दरवाजाजवळ आहे. स्थानिक लोक या देवीची विशेष पूजा करतात.

किल्ल्याच्या कड्यांवरून पश्चिमेस पानशेत आणि भातघर धरणांचा परिसर दिसतो. पावसाळ्यात दऱ्यांमधून धुके वर येते.

किल्ल्यावर वनस्पतींची वाढ मोठी आहे. पावसाळ्यात गवत आणि फुलांची रांग दिसते. मात्र याच वनस्पतीमुळे काही रचना झाकल्या गेल्या आहेत.

तटबंदीच्या काही भागातून खाली पाहिल्यास खोल दरी दिसते. तिथे सुरक्षेची कोणतीही व्यवस्था नाही. त्यामुळे कड्याच्या अगदी टोकावर जाणे टाळावे.

जवळचा राजगड

तोरणावर सापडलेल्या संपत्तीचा उपयोग राजगड उभारण्यासाठी झाला असे मानले जाते. त्यामुळे दोन्ही किल्ल्यांची कथा जोडलेली आहे. ही जोडणी इतिहासात महत्त्वाची मानली जाते.

दोन्ही किल्ले जोडणारी पायवाट अरुंद आहे. ती पावसाळ्यात निसरडी होते. त्यामुळे त्या मार्गाने जाताना काळजी आवश्यक आहे.

किल्ल्यावर जाण्यासाठी सकाळी लवकर निघणे उपयुक्त ठरते. दिवसभरात चढाई आणि परतीचा प्रवास पूर्ण होतो. रात्रीच्या मुक्कामासाठी पथारी सोबत न्यावी.

किल्ल्यावर जाण्यासाठी पुरेसे अन्न आणि पाणी सोबत न्यावे. पायथ्याशी दुकानांची सोय मर्यादित आहे. स्थानिक मार्गदर्शकांची मदत घेतल्यास मार्ग सहज सापडतो.

सध्याची स्थिती

किल्ला पुरातत्व विभागाच्या संरक्षणाखाली आहे. तटबंदीचे मोठे भाग कोसळलेले आहेत. वनस्पतींची वाढ झाल्याने काही रचना झाकल्या गेल्या आहेत.

पायथ्याच्या गावात मर्यादित निवासाची सोय आहे. गावातील स्थानिक तरुण मार्गदर्शक म्हणून काम करतात. पावसाळ्यात पर्यटकांची संख्या वाढते. त्यामुळे कचरा आणि निसरडे मार्ग ही दोन्ही आव्हाने निर्माण होतात.

काळजी व नियम

किल्ल्याचा मार्ग बहुतेक ठिकाणी उघडा आहे. उन्हाळ्यात पाण्याची सोय अत्यंत मर्यादित असते. त्यामुळे दोन ते तीन लिटर पाणी सोबत न्यावे.

झुंजार माचीवरील रांग अरुंद आहे. तिथे जाताना एकामागून एक जावे. वाऱ्याच्या वेळी कड्याजवळ उभे राहू नये.

वन्यप्राण्यांचा वावर असल्याने आवाज करत चालणे उपयुक्त ठरते. रात्रीच्या वेळी मुक्काम करताना गटाने राहावे. कचरा आणि प्लास्टिक परत घेऊन यावे.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६