राजगड किल्ला

राजगड किल्ला पुणे जिल्ह्यातील वेल्हे तालुक्यात आहे. तो मुरुंबदेव या जुन्या नावानेही ओळखला जातो. किल्ला समुद्रसपाटीपासून सुमारे १,३७६ मीटर उंचीवर आहे. पुण्याच्या नैऋत्येस सुमारे ६० किलोमीटर अंतरावर हा किल्ला आहे. पायथ्याचे गाव गुंजवणे असून तिथून चढाई सुरू होते. शिवाजी महाराजांनी या किल्ल्यावर सर्वाधिक दिवस मुक्काम केल्याचे सांगितले जाते.

माहिती

तपशील	माहिती
जिल्हा	पुणे
तालुका	वेल्हे
उंची	सुमारे १,३७६ मीटर
जुने नाव	मुरुंबदेव
पायथ्याचे गाव	गुंजवणे
मुख्य भाग	पद्मावती माची, सुवेळा माची, संजीवनी माची
पुण्यापासून अंतर	सुमारे ६० किलोमीटर
वारसा दर्जा	युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ (२०२५)
सध्याची स्थिती	भग्नावस्था, संरक्षित किल्ला

किल्ल्याच्या पायथ्याचा विस्तार मोठा आहे. डोंगराचा आकार अनेक माच्यांमध्ये विभागलेला आहे. तीन माच्या आणि बालेकिल्ला अशी त्याची रचना आहे.

इतिहास

डोंगराचे मूळ नाव मुरुंबदेव होते. अहमदनगरच्या निजामशाहीच्या काळात या डोंगराला किल्ल्याचे स्वरूप आले. त्यानंतर १६४७ नंतर शिवाजी महाराजांनी हा किल्ला आपल्या ताब्यात घेतला. त्यांनी त्याचे नाव राजगड ठेवले आणि ते आपल्या राजधानीचे ठिकाण केले.

सुमारे २६ वर्षे राजगड मराठा राज्याची राजधानी होती. १६७० नंतर राजधानी रायगडला हलवण्यात आली. या काळात राजगडवर अनेक महत्त्वाचे निर्णय घेतले गेले.

शिवाजी महाराजांचे पुत्र राजाराम यांचा जन्म याच किल्ल्यावर झाला असे सांगितले जाते. त्यांची पत्नी सईबाई यांचे निधनही येथेच झाले. १६६४ मध्ये सुरत शहरावरील स्वारीनंतर मिळालेला संपत्तीचा भाग या किल्ल्यावर ठेवला गेला होता.

पुढील काळात किल्ला काही वेळा मोगलांच्या ताब्यात गेला. तरी तो सामान्यतः मराठ्यांच्याच ताब्यात राहिला. १८१८ मध्ये किल्ला ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेला.

बांधणी

किल्ल्याचे तीन प्रमुख भाग आहेत. पद्मावती माची सर्वात मोठी आणि सर्वात सोयीची आहे. सुवेळा माची साधारण सपाट आणि अरुंद आहे. संजीवनी माची पायऱ्यांसारखी उतरत जाते.

बालेकिल्ला सर्वात उंच भागावर आहे. शिवाजी महाराज कुटुंबासह या बालेकिल्ल्यावर राहत असत. बालेकिल्ल्यावर लहान बाजारपेठ होती. त्याच्या नमुन्यावर पुढे रायगडची बाजारपेठ उभारली गेली असे मानले जाते.

किल्ल्यावर चार दरवाजे आहेत. गुंजवणे, पाली, आळू आणि काळेश्वरी अशी त्यांची नावे आहेत. काही ठिकाणी तटबंदी दुहेरी म्हणजे चिलखती स्वरूपाची आहे.

पाणी व दैनंदिन व्यवस्था

प्रत्येक माचीवर आणि बालेकिल्ल्यावर पाण्याची व्यवस्था आहे. पद्मावती माचीवरील तळे मोठे आहे. ते पावसाळ्यात भरते आणि पुढील काही महिने पाणी टिकवते.

किल्ल्यावर अनेक मंदिरे आहेत. पद्मावती देवीचे मंदिर मुख्य आहे. गणेश, मारुती, जननी काळेश्वरी आणि भागीरथी यांचीही छोटी मंदिरे आहेत.

किल्ल्यावर दारूखाना, दिवाणघर आणि राजवाड्याच्या पायथ्यांचे अवशेष दिसतात. काही रचना भग्नावस्थेत आहेत. तरी तटबंदीचे मोठे भाग अजूनही टिकून आहेत.

इतर रचना व वैशिष्ट्ये

पद्मावती माचीवर मुख्य वस्ती होती. तिथे पद्मावती देवीचे मंदिर आणि मोठे तळे आहे. माचीवर जुन्या राजवाड्याचे पायथे दिसतात.

पद्मावती माचीवर हवालदाराची सदर होती. स्वातंत्र्यानंतर ती भुईसपाट झाली. आज फक्त पायथ्यांचे अवशेष दिसतात.

सुवेळा माची सपाट आणि अरुंद आहे. तिच्या टोकावर बुरुज आहे. तिथून खालच्या दऱ्यांचे दृश्य दिसते.

संजीवनी माची पायऱ्यांसारखी उतरत जाते. तिच्या बाजूने कडा आहे. तिथे जाण्याचा मार्ग अरुंद असल्याने सावधपणा आवश्यक आहे.

बालेकिल्ल्यावर शिवाजी महाराजांचा निवास होता. तिथे लहान बाजारपेठ होती. आज तिथे काही दगडी रचना आणि पाण्याची टाकी दिसते.

किल्ल्यावर अनेक छोटी मंदिरे आहेत. गणेश, मारुती, ब्रह्मर्षी, जननी काळेश्वरी आणि भागीरथी यांची मंदिरे यात येतात. तटबंदीवर बुरुजांची रांग असून काही ठिकाणी ती दुहेरी आहे.

किल्ल्यावरून आजूबाजूचे दृश्य मोठे आहे. पश्चिमेस सह्याद्रीच्या रांगा दिसतात. पूर्वेस मावळ भागातील गावे आणि शेतांचा परिसर दिसतो.

किल्ल्यावरील जीवन

राजगडवर मोठी वस्ती होती. पद्मावती माचीवर मुख्य बाजार आणि निवासस्थाने होती. सुवेळा आणि संजीवनी माच्यांवरही लोक राहत होते.

किल्ल्यावर कारागीर, सैनिक आणि अधिकारी राहत होते. त्यांच्यासाठी कोठारे आणि दिवाणघर होते. दारूखाना स्वतंत्र ठिकाणी होता.

किल्ल्यावर तीनही माच्यांवर पाण्याची सोय होती. त्यामुळे लांबच्या वेढ्यातही किल्ला टिकून राहत होता. बाजारपेठेमुळे पुरवठा सुलभ होत असे.

चढाईचा मार्ग

गुंजवणे गावातून चढाई सुरू होते. सुरुवातीचा मार्ग रुंद आहे. पुढे पायवाट अरुंद होत जाते. चढाई पूर्ण करण्यास सुमारे तीन तास लागतात.

किल्ल्यावर तीनही माच्या फिरण्यासाठी आणखी तीन ते चार तास लागतात. त्यामुळे एका दिवसात संपूर्ण किल्ला पाहणे कठीण होते. बहुतेक पर्यटक रात्री किल्ल्यावर मुक्काम करतात.

किल्ल्यावर मंदिरात किंवा पडीक इमारतींमध्ये आसरा मिळतो. पाण्याची सोय असल्याने मुक्काम सोपा होतो. थंडीच्या दिवसांत गरम कपडे आवश्यक आहेत.

कसे पोहोचायचे

पुण्यापासून गुंजवणेचे अंतर सुमारे ६० किलोमीटर आहे. नसरापूरमार्गे वेल्हेकडे जाणाऱ्या रस्त्याने गुंजवणे गाठता येते. राज्य परिवहन महामंडळाच्या बस आणि खाजगी वाहने नियमित उपलब्ध आहेत.

जवळचे रेल्वे स्थानक पुणे आहे. गुंजवणे गावात वाहने उभी करण्याची सोय आहे. गावात मर्यादित खाद्यालये आणि दुकाने आहेत.

पावसाळ्यात रस्त्याची स्थिती बिघडते. त्यामुळे प्रवासापूर्वी माहिती घेणे आवश्यक आहे.

जवळपासची स्थळे

तोरणा किल्ला राजगडच्या जवळ आहे. दोन्ही किल्ले एकाच डोंगररांगेत आहेत. अनुभवी ट्रेकर्स दोन्ही किल्ले एकत्र पार करतात.

सिंहगड किल्ला पुण्याजवळ आहे. तो पुण्याच्या इतिहासातील महत्त्वाचा किल्ला आहे. पानशेत धरण आणि त्याचा परिसरही जवळ आहे.

भोर आणि नसरापूर परिसरात अनेक छोटे किल्ले आहेत. तेथील गावांमध्ये स्थानिक खाद्यपदार्थ मिळतात.

सध्याची स्थिती

किल्ला महाराष्ट्र शासनाच्या पुरातत्व आणि संग्रहालय संचालनालयाच्या संरक्षणाखाली आहे. २०२५ मध्ये मराठा सैनिकी भूदृश्यांचा भाग म्हणून त्याची युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत नोंद झाली.

पावसाळ्यात मोठ्या प्रमाणात पर्यटक येतात. त्यामुळे कचरा आणि तटबंदीवरील अनियंत्रित वावर ही समस्या निर्माण होते. स्वच्छता आणि संवर्धनासाठी स्थानिक गट काम करतात.

काळजी व नियम

किल्ल्यावर पाण्याची सोय असली तरी ते पाणी गाळून प्यावे. उन्हाळ्यात काही टाक्या कोरड्या होतात. त्यामुळे पुरेसे पाणी सोबत न्यावे.

संजीवनी माचीवर उतरण्याचा मार्ग पायऱ्यांसारखा आहे. तिथे पकड ठेवणे आवश्यक आहे. तटबंदीवर बसू नये.

रात्री मुक्काम करताना गरम कपडे आणि पथारी सोबत न्यावी. किल्ल्यावरील मंदिरांमध्ये शिस्त पाळावी. कचरा परत घेऊन यावा.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६