तिरुचिरापल्ली जिल्हा

तिरुचिरापल्ली जिल्हा हा भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील एक जिल्हा आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय तिरुचिरापल्ली शहरात आहे. हा जिल्हा कावेरी नदीच्या काठावर वसलेला असून प्राचीन मंदिरे आणि मोठे उद्योग यांसाठी ओळखला जातो. तमिळनाडूच्या मध्य भागातील हा एक महत्त्वाचा जिल्हा आहे.

माहिती

तपशील	माहिती
मुख्यालय	तिरुचिरापल्ली
राज्य	तमिळनाडू
क्षेत्रफळ	४,४०३.८३ चौरस किमी
लोकसंख्या (२०११)	२७,२२,२९०
लोकसंख्या घनता	सुमारे ६१८ व्यक्ती प्रति चौरस किमी
लोकसंख्या वाढ (२००१–२०११)	१२.२%
तालुके	११

वरील आकडे २०११ च्या भारतीय जनगणनेतील आहेत. २०१३ मध्ये जिल्ह्यातील तालुक्यांची संख्या नऊवरून अकरा झाली.

नावाची व्युत्पत्ती

तिरुचिरापल्ली हे नाव तीन तमिळ शब्दांनी बनले आहे. तिरु म्हणजे पवित्र, चिरा म्हणजे शिखर किंवा खडक आणि पल्ली म्हणजे गाव. त्यामुळे या नावाचा अर्थ पवित्र खडकाचे गाव असा होतो. शहराच्या मधोमध असलेल्या उंच खडकावर मंदिरे आहेत आणि तो भाग रॉकफोर्ट म्हणून ओळखला जातो. इंग्रजांच्या काळात या शहराला त्रिचिनोपोली असेही म्हटले जात होते.

इतिहास

संगम काळापासून हा भाग चोल, पल्लव आणि पांड्य या राजवटींच्या प्रभावाखाली होता. उरैयूर हे प्राचीन चोलांचे महत्त्वाचे केंद्र याच भागात होते. श्रीरंगम येथील रंगनाथस्वामी मंदिर भारतातील सर्वात मोठ्या कार्यरत मंदिर परिसरांपैकी एक आहे.

सतराव्या शतकात मदुरैच्या नायक राजांनी येथे मोठी बांधकामे केली. अठराव्या शतकात इंग्रज व फ्रेंच यांच्यात झालेल्या कर्नाटक युद्धांत तिरुचिरापल्लीचा महत्त्वाचा वाटा होता. पुढे हा भाग ब्रिटिश मद्रास प्रांतात गेला. १९५६ मध्ये भाषावार प्रांतरचनेनंतर हा जिल्हा तमिळनाडू राज्यात आला.

भूगोल

जिल्ह्याच्या मुख्य नद्या कावेरी आणि कोल्लीडम आहेत. कावेरी नदी श्रीरंगम बेटाभोवती दोन शाखांत विभागते आणि पुढे डेल्टाकडे जाते. या नदीमुळे जिल्ह्याची जमीन सुपीक बनली आहे. जिल्ह्याचे हवामान उष्ण आणि बहुतांश कोरडे आहे.

शहराच्या मधोमध असलेल्या खडकावर उच्ची पिल्लैयार मंदिर आहे आणि तेथून शहराचे विहंगम दृश्य दिसते. मुक्कोंबु येथे कावेरीच्या पाण्याचे नियोजन करणारे बंधारे आहेत. जिल्ह्याच्या पश्चिमेकडे डोंगराळ भाग सुरू होतो.

अर्थव्यवस्था आणि शेती

१९६५ मध्ये तिरुचिरापल्ली येथे भारत हेवी इलेक्ट्रिकल्स लिमिटेडचा कारखाना सुरू झाला आणि त्यामुळे जिल्ह्याचे स्वरूप बदलले. भारतीय रेल्वेची गोल्डन रॉक येथील कार्यशाळा ही जिल्ह्यातील दुसरी मोठी औद्योगिक संस्था आहे. सिमेंट, कापड आणि अभियांत्रिकी उद्योगही येथे आहेत.

शेतीत भात, केळी, ऊस, कापूस आणि तेलबिया यांची लागवड मुख्य आहे. कावेरीच्या पाण्यावर आधारित भातशेती जिल्ह्याच्या अर्थव्यवस्थेचा कणा आहे. नारळ आणि भाजीपालाही मोठ्या प्रमाणात पिकवला जातो.

प्रमुख शहरे

जिल्ह्यातील प्रमुख शहरे तिरुचिरापल्ली, श्रीरंगम, तुरैयूर, मनप्पारै, मुसिरी आणि लालगुडी ही आहेत. श्रीरंगम हे नदीच्या बेटावरील मंदिरनगर आहे. मनप्पारै हे मुर्ताडू व मिठाईसाठी प्रसिद्ध असलेले बाजारपेठेचे शहर आहे.

वाहतूक

तिरुचिरापल्ली हे दक्षिण भारतातील महत्त्वाचे रेल्वे जंक्शन आहे. चेन्नई, मदुरै, तंजावूर आणि त्रिचीकडे जाणाऱ्या रेल्वेगाड्या येथून सुटतात. शहराजवळ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे आणि तेथून परदेशी उड्डाणेही होतात. राष्ट्रीय महामार्गांनी जिल्हा जवळच्या जिल्ह्यांशी जोडलेला आहे.

पर्यटन

रॉकफोर्टवरील गणेश मंदिर आणि शिखरावरील मंदिर हे शहराचे खास आकर्षण आहेत. श्रीरंगम येथील रंगनाथस्वामी मंदिर आणि तिरुवनैकवल येथील जंबुकेश्वर मंदिर ही प्राचीन तीर्थक्षेत्रे आहेत. वयलूर येथील मुरुगन मंदिरही भाविकांमध्ये प्रसिद्ध आहे.

कावेरी नदीवरील मुक्कोंबु येथील बंधाऱ्याजवळ निसर्गरम्य वातावरण आहे. तिरुचिरापल्ली शहरातील सेंट जोसेफ महाविद्यालय आणि भारतीय तंत्रज्ञान संस्थेचे परिसर शैक्षणिक पर्यटनासाठी ओळखले जातात.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६