कावेरी नदी

कावेरी नदी ही दक्षिण भारतातील महत्त्वाची व बारमाही पाणी असलेली नदी आहे. ती कर्नाटकातील कोडगू (कुर्ग) जिल्ह्यातील ब्रह्मगिरी टेकड्यांवरील तालकावेरी येथे उगम पावते आणि पूर्वेस कर्नाटक व तमिळनाडूतून वाहत बंगालच्या आखातास मिळते. तिच्या डेल्टातील विस्तृत भातशेतीमुळे तमिळनाडूच्या या भागाला धान्याचे कोठार म्हटले जाते. शिवनसमुद्र येथील धबधबे, कृष्णराजसागर धरण, श्रीरंगपट्टण व श्रीरंगम ही तिच्या काठावरील प्रसिद्ध स्थळे आहेत. कर्नाटक व तमिळनाडू या राज्यांमधील जलवाटपाचा प्रश्नही कावेरीशी जोडलेला आहे.

माहिती

तपशील	माहिती
नदी	कावेरी
उगम	तालकावेरी, ब्रह्मगिरी टेकड्या, कोडगू जिल्हा, कर्नाटक
राज्ये	कर्नाटक, तमिळनाडू (खोरे केरळ व पुदुच्चेरीपर्यंत विस्तारलेले)
लांबी	सुमारे ८०५ कि. मी.
संगम	बंगालचे आखात, पूम्पुहारजवळ (तमिळनाडू)
प्रमुख उपनद्या	हेमावती, कबिनी, भवानी, अमरावती, नोय्याल, अर्कावती
प्रमुख धबधबे	शिवनसमुद्र (गगनचुक्की व भरचुक्की)
प्रमुख धरणे	कृष्णराजसागर, मेट्टूर, ग्रँड ॲनिकट
प्रमुख शहरे	म्हैसूर, श्रीरंगपट्टण, तिरुचिरापल्ली (त्रिची), तंजावूर
प्रमुख वैशिष्ट्ये	दक्षिण भारतातील प्रमुख बारमाही नदी; विस्तृत डेल्टा
संरक्षित दर्जा	नदीपात्रास स्वतंत्र संरक्षित दर्जा नाही; डेल्टातील काही भाग संरक्षित

उगम आणि मार्ग

कावेरीचा उगम कर्नाटकातील पश्चिम घाटातील ब्रह्मगिरी टेकड्यांवर तालकावेरी येथे होतो. उगमस्थानाजवळ एक छोटे सरोवर व मंदिर आहे; तेथून नदी पूर्वेकडे वाहत कोडगू जिल्ह्यातील डोंगराळ भागातून खाली येते. कर्नाटकात ती म्हैसूर व मांड्या भागातून वाहते आणि श्रीरंगपट्टण येथे बेटे तयार करते. त्यानंतर ती पूर्वेकडे तमिळनाडूकडे जाते व काही अंतर कर्नाटक-तमिळनाडू सीमेवरून वाहते. तमिळनाडूमध्ये ती सालेम, इरोड, करूर, तिरुचिरापल्ली व तंजावूर भागांतून वाहते. शेवटी ती अनेक शाखांमध्ये विभागून डेल्टा तयार करते आणि पूम्पुहारजवळ बंगालच्या आखातास मिळते. वरच्या भागात नदी खडकाळ पात्रातून वाहते व लहान धबधबे तयार करते, तर खालच्या मैदानात तिचा प्रवाह रुंदावतो. संपूर्ण मार्गात ती सुमारे ८०५ कि. मी. अंतर कापते. तिचे खोरे कोडगू येथील जास्त पावसाच्या प्रदेशापासून ते तंजावूरजवळील कोरड्या मैदानापर्यंत पसरलेले असल्याने खोऱ्याच्या वेगवेगळ्या भागांत हवामान व शेतीपद्धती भिन्न आहेत.

खोरे आणि उपनद्या

कावेरीचे खोरे दक्षिण भारतातील एक महत्त्वाचे नदीखोरे आहे. उजव्या काठाकडून येणाऱ्या उपनद्या पश्चिम घाटातून उगम पावतात, तर डाव्या काठाकडील उपनद्या पूर्व घाटाच्या दिशेने असलेल्या भागातून येतात. हेमावती, कबिनी, अर्कावती, नोय्याल, भवानी, अमरावती व मोयार हे प्रमुख प्रवाह आहेत. कबिनी व हेमावती यांवर मोठी धरणे बांधलेली आहेत. भवानी ही उपनदी तमिळनाडूमधील शेतीसाठी महत्त्वाची आहे. खोऱ्याचा मोठा भाग कोरड्या व उष्ण हवामानाचा असल्याने पावसावर अवलंबून असलेली शेती आणि कालव्यांवरील शेती यांमध्ये स्पष्ट फरक दिसतो. तंजावूर परिसरातील डेल्टा भागात कालव्यांचे जाळे विस्तारलेले आहे. खोऱ्यात कर्नाटक, तमिळनाडू, केरळ व पुदुच्चेरी या भागांचा समावेश होतो; उपनद्यांवरील लहान तलाव व बंधारे स्थानिक सिंचनासाठी उपयुक्त ठरतात.

धबधबे आणि धरणे

कर्नाटकातील शिवनसमुद्र येथे कावेरी दोन शाखांमध्ये विभागून गगनचुक्की व भरचुक्की हे धबधबे तयार करते. याच परिसरात १९०२ मध्ये जलविद्युत निर्मितीची सुरुवात झाली आणि तेथील वीज कोलार येथील सुवर्णखाणींना पुरवली जात होती; भारतातील जुन्या जलविद्युत प्रकल्पांपैकी हा एक मानला जातो. श्रीरंगपट्टणजवळील कृष्णराजसागर धरण हे जुन्या मोठ्या धरणांपैकी एक असून त्याची उभारणी अभियंता एम. विश्वेश्वरय्या यांच्या नेतृत्वाखाली झाली. पुढील प्रवासात मेट्टूर धरण व तमिळनाडूतील ग्रँड ॲनिकट कालव्याची प्रणाली डेल्टातील सिंचनासाठी महत्त्वाची ठरते. धरणांमुळे नदीचा प्रवाह नियंत्रित होत असल्याने खालच्या भागातील हंगामी पूर कमी झाले आहेत; मात्र यामुळे डेल्टापर्यंत पोहोचणारा गाळही घटला आहे.

इतिहास आणि संस्कृती

कावेरीच्या खोऱ्यात प्राचीन काळापासून मानवी वस्ती व शेती विकसित झाली. तंजावूर परिसरातील मोठी मंदिरे व बृहदीश्वर मंदिरासारखी वास्तू कावेरीच्या समृद्ध डेल्टाशी जोडलेली आहे. श्रीरंगम बेटावरील रंगनाथस्वामी मंदिर हे मोठ्या मंदिर संकुलांपैकी एक असून ते कावेरीच्या बेटावर वसलेले आहे. कावेरीला दक्षिण भारतात पवित्र नदी मानले जाते; तालकावेरी, भगवान कावेरीचे स्थान व नदीकाठची घाटे येथे धार्मिक विधी होतात. चोल, होयसळ व विजयनगर राजवटींनी या खोऱ्यात सिंचन व मंदिरबांधणी केली. नदीकाठची शेती व मंदिरे यांनी तमिळ व कन्नड संस्कृतीवर दीर्घकाळ परिणाम केला. नदीकाठच्या मंदिरांजवळ घाट व विधीस्थळे असून विशिष्ट महिन्यांत तेथे मोठ्या संख्येने भाविक जमतात.

जलवाटपाचा प्रश्न

कावेरीचे पाणी कर्नाटक व तमिळनाडू या दोन्ही राज्यांना आवश्यक असल्याने जलवाटपाचा प्रश्न दीर्घकाळ चर्चेत आहे. १८९२ व १९२४ च्या करारांनी पाण्याच्या वापराची काही चौकट ठरवली होती; स्वातंत्र्यानंतर वाढत्या सिंचन व शहरी गरजांमुळे वाद पुन्हा उभा राहिला. १९९० मध्ये या प्रश्नासाठी न्यायाधिकरण स्थापन झाले आणि पुढील वर्षांत त्याचे अंतिम आदेश व न्यायालयीन निर्णय आले. या प्रकरणात प्रत्येक राज्याच्या गरजा, पर्जन्यमानातील बदल आणि डेल्टातील शेतीचे हित यांचा विचार केला जातो. वाटपाच्या आकडेवारीबाबत राज्यांमध्ये वेगळी भूमिका असून हा विषय संवेदनशील राहिला आहे. पावसाच्या अनियमिततेमुळे प्रत्यक्ष उपलब्ध पाण्याचा अंदाज बांधणे कठीण होते आणि त्यामुळे नियोजन अधिक जटिल बनते.

जैवविविधता

कावेरीच्या खोऱ्यात पश्चिम घाटातील ओलसर वने, पानझडी वने आणि पूर्वेकडील कोरडी वने असे विविध अधिवास आढळतात. नदीकाठच्या भागात तरस, मगर, कासव व अनेक मासे आढळतात. खोऱ्याच्या वरच्या भागात हत्ती, वाघ, चितळ व सांबर यांची वस्ती असलेली वनक्षेत्रे आहेत; बांदीपूर, नागरहोळे व मुदुमलाई ही त्या परिसरातील प्रसिद्ध संरक्षित क्षेत्रे आहेत. डेल्टातील कालवे, तलाव व खाड्या जलपक्षांना आश्रय देतात. नदीतील मत्स्यसंपत्ती अनेक मच्छिमार समाजांच्या उपजीविकेचा आधार आहे. डेल्टातील खारफुटी व मुहानांवरील वनस्पती किनारपट्टीचे संरक्षण करतात. नदीकाठची वने व ओढे यांमुळे खोऱ्यातील अनेक लहान प्राण्यांच्या प्रजातींना आश्रय मिळतो.

पर्यावरणीय आव्हाने

कावेरीच्या खोऱ्यातील मुख्य आव्हान म्हणजे पाण्याची उपलब्धता व तिचे नियोजन. वरच्या भागात पाऊस कमी झाल्यास डेल्टापर्यंत पोहोचणारे पाणी घटते आणि शेतीवर परिणाम होतो. औद्योगिक सांडपाणी, शहरी गटारे व कीटकनाशकांचे अवशेष यांमुळे नदीच्या पाण्याची गुणवत्ता घटते. वाळू उपसा व नदीपात्रातील बांधकामे यांमुळे अधिवास बाधित होतात. तमिळनाडूमधील नोय्यालसारख्या प्रवाहांमध्ये औद्योगिक प्रदूषणामुळे तीव्र समस्या निर्माण झाल्या आहेत. डेल्टात खाऱ्या पाण्याचा शिरकाव व गाळ साचणे हीही चिंतेची बाब आहे. पाणलोट क्षेत्रातील वनतोड, डोंगरउतारांवरील बांधकाम व अनियंत्रित पर्यटन यांमुळे मातीची धूप वाढली आहे.

कावेरीचे महत्त्व

कावेरी ही दक्षिण भारताच्या शेती, ऊर्जा व संस्कृतीचा पाया आहे. तिच्या पाण्यावर कर्नाटक व तमिळनाडूमधील विस्तृत भागातील भात, ऊस व अन्य पिके अवलंबून आहेत. जलविद्युत प्रकल्प व धरणांमधून ऊर्जा मिळते, तर मंदिरे व नदीकाठची स्थळे पर्यटनाला चालना देतात. मात्र पाण्याचे नियोजन, प्रदूषण नियंत्रण आणि पर्यावरणीय प्रवाह राखणे या तीन आघाड्यांवर सातत्याने काम करणे आवश्यक आहे. या नदीचे खोरे दक्षिण भारतातील सर्वाधिक लोकसंख्येच्या भागांपैकी एक असल्याने पाण्याची मागणी वाढतच राहणार आहे. नदीकाठची शहरे व औद्योगिक वसाहतींची वाढ पाण्याच्या मागणीत सातत्याने भर घालत आहे. शेतीसाठी पाण्याचा कार्यक्षम वापर, ठिबक सिंचन आणि पिकांची योग्य निवड यांमुळे उपलब्ध पाण्याचा अधिक चांगला उपयोग होऊ शकतो.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ६ नोव्हेंबर २०२६