तिबेटचे पठार

तिबेटचे पठार हे जगातील सर्वात उंच व सर्वात विस्तृत पठार आहे. त्याचे क्षेत्रफळ सुमारे २५ लाख चौरस किलोमीटर इतके आहे. पठाराची सरासरी उंची सुमारे ४,५०० मीटर असल्याने त्याला जगाचे छत असे म्हटले जाते. हे पठार चीनच्या तिबेट स्वायत्त प्रदेशात व क्विंगहाई प्रांतात पसरलेले आहे. पठाराच्या दक्षिणेस हिमालय आणि पश्चिमेस काराकोरम पर्वतरांगा आहेत. आशियातील अनेक मोठ्या नद्या याच पठारावर उगम पावतात. येथील हवामान थंड व कोरडे असून वनस्पतींचे आच्छादन मर्यादित आहे.

माहिती

पठाराच्या दक्षिणेस हिमालय पर्वतरांग असून तेथे जगातील सर्वोच्च शिखरे आहेत. पश्चिमेस काराकोरम रांग असून तेथेही उंच शिखरे आहेत. उत्तरेस कुनलुन रांग आणि पूर्वेस उंच खोरे व पर्वतरांगा आहेत.

पठाराच्या मध्यभागात चांगथांग हा अत्यंत उंच व कोरडा प्रदेश आहे. या भागात तापमान अत्यंत कमी असते आणि वर्षभर वाहणारे वारे तीव्र असतात.

पठारावर अनेक खारट सरोवरे आहेत. क्विंगहाई सरोवर हे यांपैकी सर्वात मोठे मानले जाते. या सरोवरांचे पाणी बाष्पीभवनामुळे खारट झाले आहे.

नद्यांचा उगम

पठारावरून आशियातील अनेक मोठ्या नद्या उगम पावतात. यांगत्से, पिवळी नदी (ह्वांगहो) आणि मेकाँग या नद्या याच भागात सुरू होतात. या नद्यांचे पाणी कोट्यवधी लोकांच्या गरजा भागवते.

सिंधू आणि ब्रह्मपुत्रा या नद्याही याच परिसरातील हिमनद्या व झऱ्यांमधून सुरू होतात. या नद्यांवर भारत व पाकिस्तानसह अनेक देशांची शेती व जलविद्युत अवलंबून आहे.

पठारावरील हिमनद्यांना कधी कधी तिसरा ध्रुव असे म्हटले जाते. या हिमनद्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणात गोडे पाणी साठलेले आहे. हवामान बदलामुळे या हिमनद्या मागे सरकत असल्याचे अभ्यास सांगतात.

हवामान

पठारावरील हवामान थंड व कोरडे आहे. उन्हाळ्यातही तापमान सौम्य राहते आणि रात्री थंडी जाणवते. हिवाळ्यात तापमान अनेक ठिकाणी उणे २० अंश सेल्सियसपेक्षा खाली जाते.

पर्जन्यमान पठाराच्या पूर्व व दक्षिण भागात अधिक आणि उत्तरेकडे कमी आहे. बहुतेक पर्जन्य उन्हाळ्यातील मोसमी वाऱ्यांमुळे मिळतो. उत्तरेकडील भागात वर्षभर कोरडेपणा असतो.

उंचीमुळे हवेचा दाब कमी असतो आणि ऑक्सिजनचे प्रमाणही कमी असते. त्यामुळे बाहेरून येणाऱ्यांना उंचीशी जुळवून घेण्यासाठी वेळ लागतो.

गवताळ प्रदेश

पठारावरील बहुतेक भागात उंच गवताचे मैदाने आहेत. या गवताळ प्रदेशांना स्थानिक भाषेत चांगथांग असे म्हटले जाते आणि तेथे वनस्पतींची वाढ मंद असते. मातीचा थर पातळ असल्याने वनस्पतींना वाढणे कठीण होते.

याक हा या भागातील सर्वात महत्त्वाचा पाळीव प्राणी आहे. याक दूध, लोकर व वाहतुकीसाठी उपयुक्त ठरतो आणि कमी ऑक्सिजनच्या परिस्थितीत टिकून राहतो.

पठारावर हिमबिबट्या, तिबेटी गाझेल व जंगली गाढव यांसारखे प्राणी आढळतात. या प्रजातींचे अस्तित्व मर्यादित अधिवासावर अवलंबून आहे.

हिमालय आणि काराकोरम

हिमालय ही पठाराच्या दक्षिणेकडील सीमेवरील पर्वतरांग आहे. या रांगेत जगातील अनेक सर्वोच्च शिखरे आहेत. काराकोरम रांगेतही अत्यंत उंच शिखरे असून तेथील हिमनद्या मोठ्या आहेत.

या पर्वतरांगा पठारावर येणारे आर्द्र वारे अडवतात. त्यामुळे पठाराच्या मध्यभागात कोरडेपणा वाढतो. या भौगोलिक रचनेमुळे पठाराचे हवामान जवळच्या मैदानांपेक्षा खूप वेगळे आहे.

लोकजीवन

पठारावरील लोकसंख्या विरळ आहे. मेंढपाळ समुदाय हंगामानुसार गुरांसह स्थलांतर करतात आणि कुरणांचा वापर करतात. शेती मुख्यतः खोऱ्यांमध्ये आढळते.

ल्हासा हे पठारातील सर्वात मोठे शहर आहे. गोलमुद ते ल्हासा रेल्वेमार्ग २००६ मध्ये सुरू झाला आणि त्यामुळे या भागाची वाहतूक सुधारली. या मार्गामुळे पर्यटन व व्यापार वाढला.

वैशिष्ट्य	तपशील
क्षेत्रफळ	सुमारे २५ लाख चौरस किमी
सरासरी उंची	सुमारे ४,५०० मीटर
मुख्य पर्वतरांगा	हिमालय, काराकोरम, कुनलुन
उगम पावणाऱ्या नद्या	यांगत्से, ह्वांगहो, मेकाँग, सिंधू, ब्रह्मपुत्रा
प्रमुख सरोवर	क्विंगहाई
प्रमुख शहर	ल्हासा

भूगर्भशास्त्र

तिबेटचे पठार भारतीय व युरेशियन भूपट्टांच्या टक्करीमुळे तयार झाले. या टक्करीमुळे जमिनीचे थर दुमडले गेले आणि मोठ्या प्रमाणात उंचावले गेले. पठाराची उंची आजही हळूहळू वाढत असल्याचे अभ्यास सांगतात.

पठाराच्या उत्तरेस कुनलुन रांग आणि दक्षिणेस हिमालय यांमुळे ते एका विशाल खोऱ्यासारखे दिसते. पठारावर अनेक भेगा व दऱ्या आहेत आणि तेथे भूकंप होत असतात.

संस्कृती आणि धर्म

पठारावरील संस्कृतीवर बौद्ध धर्माचा मोठा प्रभाव आहे. अनेक मठ व तीर्थस्थळे येथे आहेत आणि ती पर्यटक व भाविकांना आकर्षित करतात. स्थानिक भाषा, कला व वैद्यकीय परंपरा या प्रदेशाच्या ओळखीचा भाग आहेत.

मेंढपाळ समुदायांच्या परंपरा व सण हे हवामान व हंगामांशी जोडलेले आहेत. बदलत्या जीवनशैलीमुळे काही परंपरा कमी होत असल्याचे निरीक्षणे नोंदवली गेली आहेत.

संशोधन

पठाराचा अभ्यास हवामानशास्त्रासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे. उंचावरील जमीन सूर्यप्रकाश शोषून घेते आणि त्यामुळे प्रादेशिक व जागतिक वाऱ्यांच्या प्रणालीवर परिणाम होतो.

हिमनद्या व गोठलेल्या जमिनीचा अभ्यास करण्यासाठी अनेक देशांचे संशोधक येथे काम करतात. उपग्रहीय माहितीच्या साहाय्याने हिमक्षेत्रातील बदलांचा मागोवा घेतला जातो.

या संशोधनाचा उपयोग नद्यांच्या प्रवाहाचा अंदाज लावण्यासाठी आणि जलसंपत्तीचे नियोजन करण्यासाठी केला जातो.

पर्यावरण

पठारावरील हिमनद्या व कायम गोठलेली जमीन हवामान बदलामुळे बदलत आहेत. हिमनद्या कमी झाल्यास नद्यांच्या उन्हाळ्यातील प्रवाहावर परिणाम होण्याची शक्यता आहे.

गोठलेल्या जमिनीचा थर वितळल्यास जमीन अस्थिर होते आणि रस्ते व इमारतींना हानी पोहोचू शकते. या बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी संशोधन केंद्रे उभारली गेली आहेत.

पठारावरील गवताळ प्रदेशांवर अतिचरणाचा दबाव आहे. संरक्षित क्षेत्रे वाढवून वन्यजीव व कुरणांचे संवर्धन करण्याचा प्रयत्न केला जातो.

वाहतूक आणि पायाभूत सुविधा

पठारावरील रस्ते व रेल्वेमार्ग उंची व हवामानामुळे बांधणे कठीण असते. कायम गोठलेल्या जमिनीवर बांधकाम करताना विशेष तंत्रज्ञानाचा वापर करावा लागतो.

रेल्वेमार्गामुळे प्रवासी व मालवाहतूक सुधारली आहे. उंचीमुळे प्रवाशांना आरोग्याच्या तक्रारी होऊ शकतात, त्यामुळे विशेष सुविधा पुरवल्या जातात.

पठारावरील सरोवरे व आर्द्र प्रदेश पक्ष्यांच्या स्थलांतरासाठी महत्त्वाचे आहेत. या भागांत अनेक पक्षी प्रजाती उन्हाळ्यात प्रजननासाठी येतात.

पठाराच्या पूर्व भागात खोऱ्यांमध्ये शेती अधिक प्रमाणात आढळते. तेथे जव, गहू व भाज्यांची लागवड केली जाते.

पठारावरील खारट सरोवरांमध्ये खनिजांचे प्रमाण जास्त असते आणि तेथील पाण्याचा वापर मर्यादित असतो. या सरोवरांचा अभ्यास भूतकाळातील हवामानाचा अंदाज लावण्यासाठी उपयुक्त ठरतो.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६