सुरत जिल्हा

सुरत जिल्हा हा गुजरात राज्याच्या दक्षिण भागातील जिल्हा आहे. कापड आणि हिऱ्यांच्या उद्योगासाठी तो जगभर ओळखला जातो. जिल्ह्याचे मुख्यालय सुरत या शहरात आहे. तापी नदीच्या काठावर वसलेले सुरत हे गुजरातमधील दुसऱ्या क्रमांकाचे मोठे शहर आहे.

माहिती

या तक्त्यातील आकडे २०११ च्या जनगणनेतील आहेत. २००७ मध्ये तापी जिल्हा वेगळा झाल्यानंतरची ही व्याप्ती आहे.

नावाची व्युत्पत्ती

सुरत या नावाचा उगम प्राचीन काळातील 'सुरत' किंवा 'सौराष्ट्र' या व्यापारी वसाहतीपासून झाला असावा, असे इतिहासकार मानतात. काहींच्या मते हे नाव संस्कृतमधील 'सुरभि' किंवा 'सुरत' या शब्दांशी जोडले जाते. या विषयी एकमत नाही.

इतिहास

सुरत हे पूर्वीच्या काळी समुद्री व्यापाराचे महत्त्वाचे बंदर होते. सोळाव्या शतकात पोर्तुगीजांनी येथे आपली सत्ता प्रस्थापित केली. १६१२ मध्ये ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीने सुरत येथे आपली पहिली कारखाना स्थापन केली. ही भारतातील कंपनीची पहिली वसाहत होती.

पुढील काळात व्यापाराचे केंद्र मुंबईकडे सरकल्याने सुरतचे महत्त्व घटले. मात्र विसाव्या शतकात कापड उद्योगामुळे शहराची पुन्हा भरभराट झाली. २००७ मध्ये जिल्ह्याची विभागणी करून तापी जिल्हा तयार करण्यात आला.

भूगोल

जिल्हा अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर वसला आहे. तापी ही जिल्ह्यातील प्रमुख नदी आहे. उत्तरेस भरूच आणि नर्मदा, पूर्वेस तापी व दांग, तर दक्षिणेस नवसारी जिल्हे आहेत. किनाऱ्याजवळचा भाग सुपीक असून पूर्वेचा भाग डोंगराळ व जंगलाने व्यापलेला आहे.

जिल्ह्यात मान्सूनपासून पाऊस पडतो. किनाऱ्यावरील दुमस येथे काळ्या वाळूचा समुद्रकिनारा आहे. हजिरा येथे मोठे बंदर आणि औद्योगिक क्षेत्र वसले आहे.

अर्थव्यवस्था आणि शेती

कापड निर्मिती हा सुरतचा पारंपरिक उद्योग आहे. येथे देशातील मोठ्या प्रमाणात कृत्रिम धागे व कापड तयार होते. हिऱ्यांचे तासणे व पॉलिशिंग या कामातही सुरत जगातील प्रमुख केंद्र आहे. रसायन, खते, प्लास्टिक आणि अभियांत्रिकी उद्योगही मोठ्या प्रमाणात आहेत.

ग्रामीण भागात भात, ऊस, कापूस, भुईमूग आणि भाजीपाला ही प्रमुख पिके आहेत. जिल्ह्याच्या आग्नेयेकडील आदिवासी भागात नाचणी व डाळी घेतल्या जातात. दुग्धव्यवसाय आणि मासेमारी हेही उत्पन्नाचे स्रोत आहेत.

प्रमुख शहरे

सुरत हे जिल्ह्याचे सर्वात मोठे शहर आहे. बारडोली, कामरेज, ओलपाड, मांडवी, महुवा आणि व्यारा ही इतर महत्त्वाची शहरे व गावे आहेत. बारडोली हे स्वातंत्र्यपूर्व काळातील शेतकरी चळवळीसाठी ओळखले जाते.

प्रशासन

जिल्ह्याचा कारभार जिल्हाधिकारी पाहतो. जिल्ह्याची विभागणी तालुक्यांमध्ये झाली असून प्रत्येक तालुक्याचा कारभार तहसीलदार सांभाळतो. सुरत महानगरपालिका शहराच्या नागरी सुविधा पुरवते. शहरासाठी स्वतंत्र पोलीस आयुक्तालय आहे.

वाहतूक आणि पर्यटन

सुरत येथे विमानतळ आहे. सुरत रेल्वे स्थानक पश्चिम रेल्वेवरील महत्त्वाचे स्थानक आहे. मुंबई-अहमदाबाद राष्ट्रीय महामार्ग जिल्ह्यातून जातो. शहरात मेट्रो सेवा उभारण्याचे काम सुरू आहे.

दुमस समुद्रकिनारा, हजिरा बंदर, बारडोली येथील केदारेश्वर मंदिर आणि वांसदा राष्ट्रीय उद्यान ही पर्यटकांची प्रमुख स्थळे आहेत. वांसदा उद्यान जिल्ह्याच्या पूर्व भागातील जंगलात आहे.

जिल्ह्यात गुजराती ही प्रमुख भाषा आहे. सुरतमध्ये देशाच्या विविध भागांतून आलेले कामगार मोठ्या संख्येने राहतात. शहराचा वेगाने होणारा विस्तार व नव्या वसाहती ही येथील वैशिष्ट्ये आहेत.

संदर्भ

1. सुरत जिल्हा
2. Surat district
3. सुरत जिल्हा अधिकृत संकेतस्थळ
4. भारताची जनगणना २०११

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६