दक्षिण महासागर

दक्षिण महासागर हा पृथ्वीवरील पाच महासागरांपैकी एक आहे. तो अंटार्क्टिका खंडाभोवती पूर्ण गोल पसरलेला आहे. याला अंटार्क्टिक महासागर असेही म्हणतात. आंतरराष्ट्रीय जलदृश्य संस्थेने इ.स. २००० मध्ये ६० अंश दक्षिण अक्षवृत्ताच्या दक्षिणेकडील पाण्याला स्वतंत्र महासागर म्हणून मान्यता दिली. आज बहुतेक देश त्याला पाचवा महासागर मानतात. कोणत्याही खंडाने न तुटलेला हा एकमेव महासागर आहे. क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने तो दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वांत लहान महासागर आहे; फक्त आर्क्टिक महासागर त्याहून लहान आहे.

माहिती

दक्षिण महासागराच्या दक्षिणेस अंटार्क्टिका खंड आहे. उत्तरेस प्रशांत, अटलांटिक आणि हिंदी महासागरांचे दक्षिण भाग येतात. आंतरराष्ट्रीय जलदृश्य संस्थेच्या व्याख्येनुसार सीमा ६० अंश दक्षिण अक्षवृत्तावर मानली जाते. सर्वांत अरुंद भाग म्हणजे दक्षिण अमेरिका आणि अंटार्क्टिक द्वीपकल्प यांच्यामधील ड्रेक पॅसेज. तो सुमारे १,००० किमी रुंद आहे.

भौगोलिक रचना

दक्षिण महासागराचा समुद्रतळ अनेक भागांत विस्तृत आहे. अंटार्क्टिकेची खंडमंच बहुतेक ठिकाणी २६० किमीपेक्षा कमी रुंद आहे. काही भागांत ती २,६०० किमीपर्यंत रुंदावते. खंडमंचाच्या पुढे खोल कडा आणि खोरे आहेत.

येथील पाण्याची रचना स्तरांमध्ये विभागलेली आहे. पृष्ठभागावरील थंड पाण्याखाली उबदार मध्यम स्तर येतो. त्याखाली पुन्हा थंड आणि घनदाट पाण्याचा स्तर आहे. या स्तरांच्या हालचालीमुळे जगाच्या महासागरांतील उष्णता आणि कार्बनचे वहन ठरते.

अंटार्क्टिक सर्कमपोलर करंट हा पृथ्वीवरील सर्वांत मोठा महासागरी प्रवाह मानला जातो. तो पश्चिमेकडून पूर्वेकडे वाहतो आणि अंटार्क्टिकेभोवती गोल फिरतो. हा प्रवाहच दक्षिण महासागराला इतर तीन महासागरांपासून वेगळा करतो, असे म्हटले जाते. त्याची रुंदी आणि मार्ग ठिकाणानुसार बदलतात.

हवामान व पर्यावरण

दक्षिण महासागर हा जागतिक हवामानाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे. तो वातावरणातील उष्णता आणि कार्बन डायऑक्साइड शोषून घेतो. त्यामुळे पृथ्वीचे तापमान नियंत्रित राहण्यास मदत होते. येथील बर्फाचे प्रमाण हंगामानुसार बदलते.

या भागात समुद्री जीवसृष्टी वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. क्रिल, मासे, सील, पेंग्विन आणि व्हेल यांचे अधिवास येथे आहेत. पाण्यात लोहाचे प्रमाण कमी असल्याने प्राथमिक उत्पादन मर्यादित राहते. तरी या परिसरातील अन्नसाखळी समृद्ध आहे. मासेमारीचे नियमन आंतरराष्ट्रीय करारांतर्गत होते.

प्लास्टिक आणि हवामानबदलामुळे या परिसरावर दबाव वाढत आहे. बर्फ वितळण्याचा वेग आणि समुद्रपातळी वाढ यांचा संबंध अभ्यासला जातो. अनेक देश येथे संशोधन केंद्रे चालवतात.

भारताचा सहभाग

भारताने इ.स. २००४ पासून दक्षिण महासागरात संशोधन मोहिमा सुरू केल्या. या मोहिमांचे समन्वय गोव्यातील राष्ट्रीय ध्रुवीय व महासागर संशोधन केंद्र करते. हे केंद्र पृथ्वी विज्ञान मंत्रालयाच्या अखत्यारीत काम करते.

भारतीय संशोधक सुमारे ४० ते ६९ अंश दक्षिण अक्षवृत्त आणि ४० ते ८० अंश पूर्व रेखावृत्त या भागात अभ्यास करतात. या भागाला दक्षिण महासागराचा हिंदी महासागरीय क्षेत्र म्हणतात. इ.स. २०२५ पर्यंत भारताने बारा मोहिमा पूर्ण केल्या.

या संशोधनाचा उद्देश हवामान, पाण्याचे तापमान, कार्बनचे प्रमाण आणि जैविक उत्पादकता समजून घेणे हा आहे. दक्षिण महासागरातील बदल भारतीय मोसमी पावसावर परिणाम करतात, असे अभ्यास सुचवतात. त्यामुळे भारतासाठी हा भाग धोरणात्मकदृष्ट्याही महत्त्वाचा आहे.

व्यापार व वाहतूक

इतर महासागरांच्या तुलनेत दक्षिण महासागरातून होणारी व्यापारी वाहतूक कमी आहे. मुख्य कारण म्हणजे प्रतिकूल हवामान आणि बर्फ. तरी दक्षिण अमेरिका, दक्षिण आफ्रिका आणि ऑस्ट्रेलिया यांना जोडणाऱ्या काही मार्गांसाठी हा भाग महत्त्वाचा आहे.

सध्या येथील मुख्य मानवी हालचाल संशोधन आणि पर्यटनापुरती मर्यादित आहे. अनेक देशांनी अंटार्क्टिकेजवळ संशोधन तळ उभारले आहेत. या तळांना पुरवठा पोहोचवण्यासाठी जहाजे याच पाण्यातून जातात. मासेमारी आणि पर्यटन यांवर आंतरराष्ट्रीय नियंत्रण आहे.

सागरी बर्फ व हंगाम

दक्षिण महासागराचे वैशिष्ट्य म्हणजे सागरी बर्फ. हिवाळ्यात समुद्राच्या पृष्ठभागावर बर्फ तयार होते आणि उन्हाळ्यात ते वितळते. यामुळे बर्फाचे क्षेत्र वर्षभर बदलत राहते.

अंटार्क्टिका खंडावरील बर्फाचे आवरण जगातील सर्वांत मोठे गोड्या पाण्याचे साठे मानले जाते. ते वितळल्यास समुद्रपातळीवर मोठा परिणाम होईल, असे अभ्यास सांगतात. या भागातील बर्फाचा रंग पांढरा असल्याने सूर्यप्रकाश परावर्तित होतो आणि पृथ्वी थंड राहते.

बर्फाच्या हंगामी बदलामुळे येथील जीवसृष्टीही बदलते. बर्फ वितळल्यावर पाण्यातील पोषक द्रव्ये वाढतात आणि प्लँक्टनची वाढ होते. त्यामुळे मासे, सील आणि व्हेल यांना अन्न मिळते.

संशोधन व आंतरराष्ट्रीय सहकार्य

अंटार्क्टिका आणि आसपासचा समुद्र संशोधनासाठी आंतरराष्ट्रीय करारांखाली आहे. इ.स. १९५९ मधील अंटार्क्टिक करारानुसार या खंडाचा वापर केवळ शांततापूर्ण कारणांसाठी करायचा ठरले आहे. भारतानेही या कराराला मान्यता दिली आहे.

अनेक देश येथे संशोधन तळ चालवतात. भारताचे मैत्री आणि भारती हे तळ याच परंपरेतले आहेत. या तळांवरून हवामान, बर्फ आणि समुद्राचा अभ्यास होतो.

मासेमारीचे नियमनही आंतरराष्ट्रीय पातळीवर होते. क्रिल आणि काही माशांच्या प्रजातींच्या शिकारीवर मर्यादा आहेत. या नियमांचा उद्देश येथील अन्नसाखळी टिकवणे हा आहे.

अर्थव्यवस्था व संसाधने

दक्षिण महासागरातील मासेमारी मर्यादित आहे. क्रिल आणि काही माशांच्या प्रजातींची शिकार केली जाते. या शिकारीवर आंतरराष्ट्रीय नियम लागू आहेत.

या भागात खनिजांच्या साठ्यांची चाचपणी झाली आहे. मात्र खोल पाण्यात खाणकाम करण्यास कडक निर्बंध आहेत. पर्यावरणावरील परिणामाची भीती हे त्यामागील मुख्य कारण आहे.

पर्यटन हा येथील वाढता उद्योग आहे. अंटार्क्टिकेला जाणारी पर्यटक जहाजे दरवर्षी वाढत आहेत. यामुळे या भागातील पर्यावरणावर दबाव वाढत असल्याची चिंता व्यक्त होते.

दक्षिण महासागरातील पाण्याचे तापमान अत्यंत कमी असते. उन्हाळ्यातही पृष्ठभागाचे तापमान गोठवण्याच्या बिंदूजवळ राहते.

थंड पाण्यामुळे येथे जैविक प्रक्रिया संथ गतीने होतात. त्यामुळे जीवांची वाढही हळू होते. मात्र या पाण्यात ऑक्सिजनचे प्रमाण चांगले राहते.

दक्षिण महासागराच्या काही भागात हिमनग तरंगत आढळतात. हे हिमनग अंटार्क्टिकेच्या बर्फाच्या आवरणातून तुटलेले असतात.

जहाजांसाठी हे हिमनग धोकादायक ठरतात. त्यामुळे येथील वाहतुकीवर कडक नियंत्रणे आहेत.

संदर्भ

1. ब्रिटानिका — दक्षिण महासागर
2. ब्रिटानिका — अंटार्क्टिक सर्कमपोलर करंट
3. राष्ट्रीय ध्रुवीय व महासागर संशोधन केंद्र — दक्षिण महासागर विज्ञान आराखडा
4. पृथ्वी विज्ञान मंत्रालय
5. आंतरराष्ट्रीय जलदृश्य संस्था
6. राष्ट्रीय समुद्रशास्त्र संस्था — भारत

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६