सूर्यग्रहण

सूर्यग्रहण ही एक खगोलीय घटना आहे, ज्यात चंद्र सूर्य व पृथ्वी यांच्यामध्ये येतो आणि पृथ्वीवर सावली पाडतो. चंद्राची सावली पृथ्वीवर पडल्यामुळे काही भागांत सूर्याचा प्रकाश पूर्णपणे किंवा अंशतः अडवला जातो. सूर्य पृथ्वीपेक्षा सुमारे ४०० पट मोठा असून तो सुमारे ४०० पट दूर आहे; त्यामुळे आकाशात दोन्ही जवळपास समान आकाराचे दिसतात. ही जुळणीच सूर्यग्रहण शक्य करते. सूर्यग्रहण पूर्ण, आंशिक, वलयाकार किंवा संकरित अशा चार प्रकारांत होते. ग्रहण केवळ अमावास्येला शक्य असते, पण दर अमावास्येला होत नाही, कारण चंद्राची कक्षा पृथ्वीच्या कक्षेच्या समतलाशी थोडी तिरकी आहे. सूर्यग्रहणाचे निरीक्षण विशेष चष्म्याशिवाय किंवा सुरक्षित पद्धतीशिवाय करू नये.

माहिती

सूर्यग्रहणाच्या वेळी चंद्राची सावली दोन भागांत विभागलेली असते. सर्वांत गडद मध्यवर्ती भागाला छाया असे म्हणतात आणि त्याभोवतीच्या फिकट भागाला प्रच्छाया असे म्हणतात. छायेच्या आत असलेल्या व्यक्तीला सूर्य पूर्णपणे झाकलेला दिसतो, तर प्रच्छायेत फक्त काही भाग झाकलेला दिसतो.

छायेचा आकार पृथ्वीवर पोहोचेपर्यंत अरुंद होत जातो, त्यामुळे पूर्ण ग्रहण दिसणारा प्रदेश अरुंद असतो. सामान्यतः हा पट्टा काही डझन किलोमीटर रुंद असतो, तर प्रच्छायेचा प्रदेश शेकडो किलोमीटरपर्यंत पसरतो.

भूमिती

सूर्य, चंद्र व पृथ्वी एका सरळ रेषेत आल्यावर ग्रहण होते. चंद्राची कक्षा लंबवर्तुळाकार असल्याने पृथ्वीपासूनचे त्याचे अंतर बदलत राहते. अंतर कमी असताना चंद्र मोठा दिसतो आणि सूर्य पूर्ण झाकतो; अंतर जास्त असताना तो लहान दिसतो आणि सूर्याभोवती कडा उरते.

चंद्राची सावली पृथ्वीवर चार ते पाच तासांत पसरते. एका विशिष्ट ठिकाणाहून पूर्ण ग्रहण काही मिनिटांपेक्षा जास्त काळ दिसत नाही. सूर्यमालेतील भूमिती बदलत असल्याने पुढील लाखो वर्षांत पृथ्वीवरून पूर्ण सूर्यग्रहण दिसणे थांबेल, असे गणिते सांगतात.

पूर्ण सूर्यग्रहण

पूर्ण सूर्यग्रहणात चंद्र सूर्याचा संपूर्ण भाग झाकतो. आकाश अंधारे होते आणि तापमान थोडे कमी होते. या काळात सूर्याचे बाह्य वातावरण म्हणजे कोरोना उघडे दिसते, जे सामान्यतः तेजस्वी सूर्यमंडळामुळे दिसत नाही.

पूर्ण ग्रहणाचा कालावधी काही सेकंदांपासून सुमारे साडेसात मिनिटांपर्यंत असू शकतो. येत्या काही हजार वर्षांतील सर्वांत मोठे पूर्ण ग्रहण २१८६ मध्ये होणार असल्याचे गणिते सांगतात.

आंशिक सूर्यग्रहण

आंशिक सूर्यग्रहणात चंद्र सूर्याचा काही भागच झाकतो. सूर्याचा उरलेला भाग अर्धचंद्रासारखा दिसतो. पूर्ण किंवा वलयाकार ग्रहणाच्या पट्ट्याबाहेर असलेल्या सर्व भागांत आंशिक ग्रहणच दिसते.

आंशिक ग्रहणाच्या वेळीही सूर्याकडे थेट पाहणे धोकादायक असते. झाकलेला भाग असला, तरी उरलेला प्रकाश डोळ्यांना हानी पोहोचवण्यास पुरतो.

वलयाकार सूर्यग्रहण

चंद्र पृथ्वीपासून दूर असताना त्याचा आकार सूर्यापेक्षा लहान दिसतो. अशा वेळी चंद्र सूर्याच्या मध्यभागाला झाकतो, पण कडेभोवती प्रकाशाचे वलय उरते. या स्थितीला वलयाकार सूर्यग्रहण असे म्हणतात.

वलयाकार ग्रहणात सूर्य कधीही पूर्णपणे झाकला जात नाही, त्यामुळे कोरोना दिसत नाही. या ग्रहणाचा कालावधी पूर्ण ग्रहणापेक्षा जास्त असू शकतो.

संकरित ग्रहण

काही वेळा पृथ्वीच्या वक्रतेमुळे ग्रहण एका भागात पूर्ण आणि दुसऱ्या भागात वलयाकार दिसते. अशा ग्रहणाला संकरित किंवा वलयाकार-पूर्ण ग्रहण असे म्हणतात. हे प्रकार तुलनेने दुर्मीळ आहेत.

प्रकार	दिसणारे स्वरूप
पूर्ण	सूर्य पूर्णपणे झाकलेला; कोरोना दिसतो
आंशिक	सूर्याचा काही भाग झाकलेला
वलयाकार	सूर्याभोवती प्रकाशाचे वलय
संकरित	काही भागात पूर्ण, काही भागात वलयाकार
प्रच्छाया	केवळ आंशिक स्वरूप दिसते

ग्रहणाचे ऋतू व इतर तपशील

पूर्ण सूर्यग्रहणाचे अनेक टप्पे असतात. सुरुवातीला चंद्राची कडा सूर्याच्या कडेला स्पर्श करते आणि हळूहळू सूर्य झाकला जातो. या टप्प्याला प्रथम स्पर्श असे म्हणतात.

त्यानंतर सूर्याचा शेवटचा भाग बिंदूसारखा दिसतो आणि नंतर पूर्ण ग्रहण सुरू होते. पूर्ण ग्रहणाच्या अगदी आधी व नंतर सूर्याच्या कडेवर प्रकाशाचे चमकदार ठिपके दिसतात; हे चंद्राच्या दऱ्यांमधून येणारे प्रकाशकिरण असतात.

सूर्याकडे थेट पाहण्यासाठी विशेष प्रमाणित ग्रहणचष्मा आवश्यक असतो. सामान्य सनग्लास, काळा काच, एक्स-रे फिल्म किंवा सीडी यांचा वापर धोकादायक असतो. या वस्तू दृश्य प्रकाश कमी करतात, पण हानिकारक किरणे थांबवत नाहीत.

फक्त पूर्ण ग्रहणाच्या काही क्षणांतच, जेव्हा सूर्य पूर्णपणे झाकलेला असतो, तेव्हाच चष्मा काढून पाहण्याची परवानगी असते. सुरक्षित निरीक्षणासाठी छिद्रयुक्त पडद्याची पद्धत वापरता येते; त्यात सूर्याची प्रतिमा पडद्यावर दिसते.

सूर्यग्रहणामुळे कोरोनाचा अभ्यास करण्याची संधी मिळते. १८६८ मध्ये ग्रहणाच्या वेळी सूर्याच्या प्रकाशात हेलियम या मूलद्रव्याचे वर्णपटरेषा आढळल्या होत्या. १९१९ मध्ये ग्रहणाच्या वेळी केलेल्या निरीक्षणांनी गुरुत्वाकर्षणामुळे प्रकाश वळतो, हे दाखवून दिले.

आजही ग्रहणाच्या वेळी सूर्याच्या वातावरणाचे, तापमानातील बदलांचे व वन्यजीवांच्या वर्तनाचे निरीक्षण केले जाते. ग्रहणाचे गणित अचूक असल्याने त्याचा वापर खगोलीय गणनांच्या चाचणीसाठीही होतो.

सूर्यग्रहण दरवर्षी सुमारे दोन वेळा येणाऱ्या काळांतच होते, कारण तेव्हाच चंद्राची कक्षा पृथ्वी-सूर्य रेषेजवळ येते. या काळांना ग्रहणाचे ऋतू असे म्हणतात. प्रत्येक वर्षी किमान दोन सूर्यग्रहणे होतात, पण ती सर्वत्र दिसत नाहीत.

चंद्राची सावली पृथ्वीवर पडल्यावर तिचा आकार जमिनीवरील भूरचनेनुसार बदलतो. डोंगर व खोऱ्यांमुळे सावलीच्या कडा असमान होतात. त्यामुळे ग्रहणाचा कालावधी ठिकाणानुसार काही सेकंदांनी बदलतो.

पूर्ण ग्रहणाच्या वेळी सूर्यप्रकाश अचानक कमी झाल्याने तापमान काही अंशांनी घटते. वाऱ्यांची दिशाही थोडी बदलल्याचे निरीक्षणांत आले आहे. पक्षी व प्राणी यांच्या वर्तनातही बदल नोंदवले जातात.

सूर्यग्रहण पृथ्वीवर सर्वत्र एकसारखे दिसत नाही. चंद्राची सावली पृथ्वीवर एका अरुंद पट्ट्यातून सरकत असल्याने पूर्ण ग्रहण केवळ त्या पट्ट्यातच दिसते. उर्वरित भागांत आंशिक ग्रहण दिसते आणि काही भागांत काहीच दिसत नाही.

सूर्यग्रहणात चंद्र सूर्य व पृथ्वी यांच्यामध्ये येतो, तर चंद्रग्रहणात पृथ्वी सूर्य व चंद्र यांच्यामध्ये येते. चंद्रग्रहण पौर्णिमेला होते आणि ते पृथ्वीच्या मोठ्या भागातून दिसते. सूर्यग्रहण मात्र अरुंद पट्ट्यातच दिसते.

जगाच्या एका ठरावीक भागातूनच पूर्ण सूर्यग्रहण दिसते. त्यामुळे एकाच ठिकाणाहून पूर्ण सूर्यग्रहण पाहण्याची संधी काही दशकांतून एकदाच मिळते. यामुळे अनेक संशोधक व निरीक्षक ग्रहणाच्या पट्ट्याकडे प्रवास करतात.

सूर्यग्रहणाच्या निमित्ताने अनेक देशांत शाळा व विज्ञान संस्था जनजागृती कार्यक्रम आयोजित करतात. यामुळे खगोलशास्त्राबद्दलची आवड वाढण्यास मदत होते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६