सिंधुताई सपकाळ

सिंधुताई सपकाळ या 'अनाथांची माय' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या सामाजिक कार्यकर्त्या होत्या. अत्यंत हालाखीच्या परिस्थितीतून जीवन सावरून त्यांनी हजारो अनाथ व निराधार मुलांना आश्रय दिला. २०२१ मध्ये त्यांना पद्मश्री पुरस्काराने गौरविण्यात आले.

माहिती

वरील तारखा व वर्षे इ.स. १९४८ ते २०२२ या काळातील आहेत.

बालपण आणि शिक्षण

सिंधुताईंचा जन्म १४ नोव्हेंबर १९४८ रोजी वर्धा जिल्ह्यात एका गरीब कुटुंबात झाला. मुलगी जन्मल्यामुळे घरातील लोकांनी त्यांना 'चिंधी' असे नाव दिले होते, असे त्यांच्या जीवनकथेत सांगितले जाते.

घरच्या गरिबीमुळे त्यांचे शिक्षण फारसे झाले नाही. अत्यंत लहान वयात त्यांचा विवाह झाला आणि पुढे पतीने त्यांना हाकलून दिल्यावर त्यांना एकटीने जगण्याचा संघर्ष करावा लागला.

कार्यक्षेत्र

अन्न व निवाऱ्याशिवाय राहिल्यावर त्यांनी रेल्वे स्थानकावर भीक मागून उदरनिर्वाह केला. याच काळात आपल्यासारखीच निराधार मुले त्यांना दिसू लागली आणि त्यांच्या संगोपनाचे काम त्यांनी आपले जीवितकार्य मानले.

पुढे त्यांनी पुण्याजवळील हडपसर येथे 'सन्मती बाल निकेतन' ही संस्था उभारली आणि माई आश्रमाच्या माध्यमातून मुलांना आश्रय दिला. त्यांनी सुमारे हजाराहून अधिक मुलांची जबाबदारी घेतली, असे सांगितले जाते.

प्रमुख कामगिरी

अनाथ, टाकलेली आणि निराधार मुलांना केवळ आश्रय न देता त्यांना शिक्षण देऊन स्वतःच्या पायावर उभे करण्याचे काम त्यांनी केले. या मुलांपैकी अनेकजण पुढे डॉक्टर, वकील व अभियंते झाले.

महिलांच्या पुनर्वसनासाठीही त्यांनी काम केले आणि संकटात सापडलेल्या स्त्रियांना आधार दिला. आपल्या व्याख्यानांतून त्यांनी आपल्या संघर्षाची कथा सांगून अनेकांना प्रेरणा दिली.

सामाजिक योगदान

सिंधुताईंनी ज्यांनी त्यांना हाकलून दिले, त्यांनाही पुढे आपल्या आश्रमात आश्रय दिला, असे त्यांच्या कार्याविषयीच्या नोंदींतून समजते. त्यांच्या कार्याने समाजातील टाकलेल्या मुलांबद्दलची संवेदनशीलता वाढली.

त्यांच्या जीवनावर 'मी सिंधुताई सपकाळ' हा चित्रपटही २०१० मध्ये प्रदर्शित झाला.

पुरस्कार आणि सन्मान

२०१० मध्ये महाराष्ट्र शासनाचा अहिल्याबाई होळकर पुरस्कार, २०१७ मध्ये राष्ट्रपतींच्या हस्ते नारी शक्ती पुरस्कार आणि २०२१ मध्ये पद्मश्री असे अनेक सन्मान त्यांना मिळाले.

संस्था आणि कार्यपद्धती

सिंधुताईंनी उभारलेल्या आश्रमांमध्ये मुलांना राहण्याची, खाण्याची व शिकण्याची सोय केली जात होती. ज्यांचे पालक हयात नव्हते अशा मुलांना त्या आपली मुले मानत असत.

पुण्याजवळील आश्रमात 'मंजिरी' या नावानेही त्यांचे कार्य चालत असे. त्यांच्या निधनानंतर अंतिम दर्शनासाठी त्यांचे पार्थिव तेथे ठेवण्यात आले होते, अशी नोंद आहे.

आपल्या कार्यासाठी निधी उभारण्यासाठी त्यांनी देश-विदेशांत दौरे केले आणि व्याख्याने दिली. समाजातील अनेक देणगीदारांनी त्यांच्या आश्रमांना मदत केली. सिंधुताईंच्या कार्याची ओळख आज महाराष्ट्राबाहेरही आहे. त्यांच्या जीवनकथेवरून संकटातही धीर न सोडण्याचा संदेश अनेकांना मिळतो. त्यांनी सुरू केलेल्या संस्था आजही देणगीदार व स्वयंसेवक यांच्या सहाय्याने चालतात.

वारसा

४ जानेवारी २०२२ रोजी पुणे येथे हृदयविकाराच्या झटक्याने त्यांचे निधन झाले. त्यांनी उभारलेल्या संस्था आजही अनाथ व निराधार मुलांची सेवा करीत आहेत आणि 'अनाथांची माय' ही त्यांची ओळख कायम राहिली आहे.

त्यांच्या जीवनावर आधारित पुस्तके व लेखही प्रसिद्ध झाले आहेत.

संदर्भ

1. सिंधुताई सपकाळ — मराठी विकिपीडिया
2. Sindhutai Sapkal — English Wikipedia
3. भारत सरकार

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६