शिवनेरी किल्ला

शिवनेरी किल्ला पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर तालुक्यात आहे. हा किल्ला छत्रपती शिवाजी महाराजांचे जन्मस्थान म्हणून ओळखला जातो. जुन्नर शहराच्या नैऋत्येस सुमारे दोन किलोमीटर अंतरावर तो उभा आहे. समुद्रसपाटीपासून किल्ल्याची उंची सुमारे १,००० मीटर आहे. किल्ल्याचा आकार त्रिकोणी असून वरचे पठार सुमारे अडीच चौरस किलोमीटरवर पसरले आहे. भव्य तटबंदी आणि दरवाजांच्या रांगेमुळे तो आजही पर्यटकांचे लक्ष वेधतो.

माहिती

तपशील	माहिती
जिल्हा	पुणे
तालुका	जुन्नर
उंची	सुमारे १,००० मीटर
प्रकार	डोंगरी किल्ला
जवळचे शहर	जुन्नर, पुण्यापासून सुमारे ९० किलोमीटर
पठाराचे क्षेत्रफळ	सुमारे २.५ चौरस किलोमीटर
मुख्य देवता	शिवाई देवी
सध्याची स्थिती	पुरातत्व विभागाच्या संरक्षित स्मारकाचा भाग
वारसा दर्जा	मराठा सैनिकी भूदृश्ये, युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ (२०२५)

किल्ल्याचे नाव शिवाई देवीच्या नावावरून आले आहे असे मानले जाते. किल्ल्याच्या दक्षिण बाजूस तिचे छोटे मंदिर आहे. जुन्नरजवळील नाणेघाट आणि माळशेज घाट या व्यापारी मार्गांच्या रक्षणासाठी हा किल्ला उभारला गेला असावा.

इतिहास

शिवनेरीचा उल्लेख यादव काळापासून आढळतो. देवगिरीच्या यादवांच्या ताब्यात हा किल्ला होता. त्यानंतर तो बहमनी सल्तनत आणि पुढे अहमदनगरच्या निजामशाहीकडे गेला. १४४५ मध्ये बहमनी सेनापती मलिक-उत-तुज्जार याने किल्ल्याची डागडुजी केल्याचा निर्देश मिळतो.

निजामशाहीची सुरुवातीची राजधानी जुन्नर येथे होती. त्यामुळे या किल्ल्याला त्या काळात विशेष महत्त्व होते. १५९५ मध्ये निजामशाहीच्या राजाने मालोजी भोसले यांना शिवनेरी आणि चाकण यांचा कारभार दिला. मालोजी भोसले हे शिवाजी महाराजांचे आजोबा होते.

१६२९ मध्ये शहाजीराजांनी गर्भवती असलेल्या जिजाबाईंना या किल्ल्यावर ठेवले. त्यानंतर १९ फेब्रुवारी १६३० रोजी येथे शिवाजी महाराजांचा जन्म झाला. ही तारीख महाराष्ट्र शासनाने अधिकृतपणे स्वीकारली आहे. काही जुन्या इतिहासकारांनी १६२७ हे वर्षही सुचवले आहे.

१६३६-३७ मध्ये हा किल्ला मोगलांच्या ताब्यात गेला. शिवाजी महाराजांनी तो जिंकण्याचा प्रयत्न केला, पण तो यशस्वी झाला नाही. १७१६ मध्ये शाहू महाराजांनी किल्ला मराठ्यांच्या ताब्यात घेतला. त्यानंतर तो पेशव्यांकडे गेला. १८१८ पर्यंत किल्ला मराठ्यांच्या अंमलाखाली होता.

बांधणी व दरवाजे

किल्ल्यावर जाण्यासाठी मुख्य मार्गावर दरवाजांची रांग आहे. पहिला दरवाजा पायथ्यापासून काही अंतरावर लागतो. पुढे प्रत्येक दरवाजा तटबंदीतून आत जाण्याचा मार्ग दाखवतो. दरवाजे बुरुजांनी संरक्षित आहेत.

किल्ल्याच्या पठारावर पाण्याच्या टाक्यांची व्यवस्था आहे. बहुतेक टाक्या बेसाल्ट खडकात कोरलेल्या आहेत. पावसाळ्यातील पाणी या टाक्यांत साचते. त्यामुळे वर्षभर पाण्याची सोय होते.

किल्ल्यावर शिवाई देवीचे मंदिर आहे. जिजाबाई आणि बाल शिवाजी यांचा पुतळाही येथे उभारला आहे. जन्मस्थान असलेली जागा एका छोट्या दगडी रचनेने दाखवली जाते.

किल्ल्याच्या पश्चिम कड्यावर दुर्गम चढाईचा मार्ग आहे. तो शृंखला आणि दोरखंडाच्या साहाय्याने चढण्याचा मार्ग मानला जातो. सामान्य पर्यटक मुख्य दरवाजाच्या मार्गानेच जातात.

इतर रचना व वैशिष्ट्ये

किल्ल्यावर जाण्यासाठी मुख्य मार्गावर सात दरवाजे आहेत असे सांगितले जाते. प्रत्येक दरवाजा दगडी बांधणीचा असून बुरुजांनी संरक्षित आहे. काही दरवाजांवर कोरीव कमानी दिसतात.

पठारावर अनेक इमारतींचे अवशेष आहेत. त्यात दिवाणघर, कोठार आणि सैनिकांच्या निवासाच्या रचनांचा समावेश आहे. बहुतेक इमारतींचे फक्त पायथे उरले आहेत.

किल्ल्यावर पाण्याच्या टाक्यांची संख्या मोठी आहे. काही टाक्या खडकात कोरलेल्या असून त्यांचे तोंड अरुंद आहे. अशा रचनेमुळे पाणी बाष्पीभवनापासून वाचते.

किल्ल्यावरून जुन्नरचे संपूर्ण खोरे दिसते. पूर्वेस नाणेघाटाचा परिसर दिसतो. पावसाळ्यानंतरच्या स्पष्ट दिवसांत दूरचे किल्लेही दिसतात.

किल्ल्याच्या पायथ्याशी काही जुनी मंदिरे आहेत. तिथे दगडी शिल्पे आणि पाण्याची टाकी आहे. परिसरात स्थानिक पातळीवर निवासाची सोय मर्यादित आहे.

किल्ल्याचे जलस्रोत

किल्ल्यावर पाण्याची उत्तम व्यवस्था आहे. काही टाक्या खडकात कोरलेल्या असून त्यांचे तोंड अरुंद आहे. त्यामुळे पाणी बाष्पीभवनापासून वाचते.

काही टाक्यांची खोली मोठी आहे. पावसाळ्यातील पाणी त्यात साचते. त्यामुळे उन्हाळ्यातही पाणी उपलब्ध राहते.

टाक्यांची रचना यादव काळातील असावी असे सांगितले जाते. त्या काळातील जलव्यवस्थेचे हे उत्तम उदाहरण मानले जाते. पाण्याची गुणवत्ता चांगली असल्याचे सांगितले जाते.

चढाई व पर्यटन

जुन्नरपासून किल्ल्याच्या पायथ्यापर्यंत रस्ता आहे. पायथ्यापासून मुख्य दरवाजापर्यंत पायवाट सुमारे दोन ते तीन किलोमीटर आहे. चढाई साधारण एक तासात पूर्ण होते. मार्ग बहुतेक ठिकाणी सोपा आहे.

किल्ल्यावरून नारायणगड, हडसर, चावंड आणि निमगिरी हे किल्ले दिसतात. पावसाळ्यानंतरच्या काळात दृश्य स्पष्ट दिसते. उन्हाळ्यात पाणी सोबत नेणे आवश्यक आहे.

कसे पोहोचायचे

पुण्यापासून जुन्नरचे अंतर सुमारे ९० किलोमीटर आहे. जुन्नरला राज्य परिवहन महामंडळाच्या बस आणि खाजगी वाहने नियमित येतात. जुन्नरपासून किल्ल्याच्या पायथ्यापर्यंत छोटे वाहन उपलब्ध होते.

जवळचे रेल्वे स्थानक पुणे आहे. तिथून पुढे रस्त्याने प्रवास करावा लागतो. जवळचे विमानतळ पुणे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे.

मुंबईहून येणाऱ्यांना नारायणगावमार्गे जुन्नर गाठता येते. रस्ता बहुतेक ठिकाणी चांगला आहे. पावसाळ्यात घाट भागातील रस्ते सावधपणे वापरावे लागतात.

जवळपासची स्थळे

जुन्नर परिसरात बौद्धकालीन लेण्यांची संख्या मोठी आहे. मानमोडी, तुळजा आणि लेण्याद्री ही लेणी जवळच आहेत. या लेण्यांतील कोरीव काम प्राचीन काळातील आहे.

नाणेघाट हा जुन्या व्यापारी मार्गावरील घाट आहे. तिथे सातवाहन काळातील शिलालेख कोरलेले आहेत. हडसर, चावंड आणि नारायणगड हे किल्लेही जवळ आहेत.

जुन्नर शहरात काही जुनी मंदिरे आहेत. तेथे स्थानिक बाजार आणि निवासाची सोय उपलब्ध आहे.

सध्याची स्थिती

किल्ला पुरातत्व विभागाच्या संरक्षणाखाली आहे. २०२५ मध्ये मराठा सैनिकी भूदृश्यांचा भाग म्हणून त्याची युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत नोंद झाली. तटबंदीचे काही भाग आणि दरवाजे बरेचसे टिकून आहेत. मात्र अनेक इमारती भग्नावस्थेत आहेत.

पायथ्याशी प्रवेश शुल्क आकारले जाते. पायथ्यापासून वरपर्यंत दुकाने आणि पिण्याच्या पाण्याची सोय उपलब्ध आहे. गर्दीच्या दिवसांत कचरा साचण्याची समस्या उद्भवते. संवर्धनासाठी नियमित स्वच्छता मोहिमा राबवल्या जातात.

काळजी व नियम

किल्ल्यावर जाताना पुरेसे पाणी सोबत न्यावे. उन्हाळ्यात उकाडा जास्त असतो. पावसाळ्यात दगडी पायऱ्या निसरड्या होतात.

तटबंदी आणि कड्यांजवळ फार जवळ जाऊ नये. किल्ल्यावर मंदिरे असल्याने पारंपरिक पोशाख ठेवणे योग्य मानले जाते.

कचरा सोबत आणून परत न्यावा. पुरातत्व स्मारकांवर लिहू नये. स्थानिक मार्गदर्शकांची मदत घेतल्यास मार्ग सहज सापडतो.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६