संत तुकाराम

संत तुकाराम हे सतराव्या शतकातील महाराष्ट्रातील थोर संतकवी होते. त्यांचा जन्म देहू येथे झाला. त्यांनी विठ्ठलभक्तीवर हजारो अभंग रचले. दुष्काळ आणि दारिद्र्यातून जाताना त्यांना भक्तीचा मार्ग सापडला. त्यांची वाणी सामान्य लोकांच्या तोंडी रुजली. ते वारकरी संप्रदायाचे शेवटचे मोठे संत मानले जातात.

माहिती

तुकारामांच्या जन्मवर्षाबद्दल अभ्यासकांत मतभेद आहेत. बहुतेक अभ्यासक १६०८ हे वर्ष मानतात. त्यांच्या गाथेतील अभंगांची संख्याही प्रतीनुसार वेगळी आढळते.

कुटुंब आणि तारुण्य

तुकारामांचे कुटुंब देहू येथे प्रतिष्ठित होते. त्यांचे पूर्वज महाजनकीचे काम पाहत असत. घरात विठ्ठलभक्तीची परंपरा होती.

त्यांचे वडील बोल्होबा हे व्यापार आणि शेती सांभाळत असत. घरात पंढरीच्या वारीची प्रथा होती. लहानपणापासूनच तुकारामांना भजन-कीर्तनाचे वातावरण मिळाले.

वयाच्या चौदाव्या वर्षी त्यांचा पहिला विवाह झाला. पहिली पत्नी रखुमाबाई अशक्त होती. पुढे त्यांनी जिजाई (आवली) यांच्याशी दुसरा विवाह केला.

वडिलांच्या निधनानंतर सतराव्या वर्षी संसाराची जबाबदारी त्यांच्यावर आली. त्यांना व्यापार आणि शेती दोन्ही सांभाळावे लागले.

देहू येथील त्यांचे घर पिढ्यानपिढ्या विठ्ठलभक्तीशी जोडलेले होते. पूर्वजांनी गावात विठ्ठल-रखुमाईच्या मूर्ती सापडल्याची कथा सांगितली जाते.

त्या मूर्ती ठेवण्यासाठी गावात देऊळवाडा बांधण्यात आला. या ठिकाणी नित्य भजन आणि पूजा होत असे.

तुकारामांनी घरचा व्यवसाय आणि महाजनकीचे काम सांभाळले. त्यांना शेती आणि सावकारीही होती.

लहानपणी त्यांनी अनेक खेळ खेळले, असे त्यांच्या अभंगांवरून दिसते. खेळांविषयीचे त्यांचे अभंग लोकप्रिय आहेत.

दुष्काळ आणि वळण

१६३०-३१ मध्ये महाराष्ट्रात भीषण दुष्काळ पडला. या काळात त्यांची पहिली पत्नी आणि मुलगा यांचे निधन झाले.

व्यापारात तोटा झाला आणि कर्ज वाढले. सावकारांनी आणि गावकऱ्यांनी त्यांचा अपमान केला. या संकटांनी त्यांचे जीवन हलवून सोडले.

या काळात त्यांनी देहूजवळील भामचंद्र डोंगरावर एकांतात वेळ घालवला. तेथे त्यांनी ज्ञानेश्वरी, भागवत आणि संतवाङ्मयाचा अभ्यास केला.

या अनुभवांतून त्यांची भक्तीची दिशा स्पष्ट झाली. संसार सोडून न जाता, संसारात राहूनच भक्ती करण्याचा मार्ग त्यांनी स्वीकारला.

दुष्काळाच्या काळात गावातील लोकांनी त्यांना टाकून दिले, असे अभंगांवरून कळते. यामुळे त्यांच्या मनात वैराग्य निर्माण झाले.

त्यांनी आपली व्यवहाराची आवड कमी केली आणि भक्तीकडे अधिक लक्ष दिले. कुटुंबाच्या गरजा भागवण्यापुरते काम ते करत असत.

देहूजवळील डोंगरांवर जाऊन ते एकांतात वाचन आणि चिंतन करत असत. या काळात त्यांनी अनेक ग्रंथ वाचले.

या अनुभवातून त्यांची अभंगरचना सुरू झाली, असे संतचरित्रांत सांगितले जाते. प्रथम त्यांना कवित्वाची स्फूर्ती झाली नव्हती, असेही म्हटले जाते.

अभंगवाणी

तुकारामांनी विठ्ठलाच्या स्तुतीपर अभंग रचले. या अभंगांतून त्यांनी आपल्या मनातील संघर्ष मांडला.

त्यांच्या अभंगांत दैनंदिन जीवनातील प्रसंग येतात. शेती, व्यापार, कुटुंब आणि गावातील घटना यांवर ते लिहितात.

त्यांनी समाजातील दांभिकतेवरही तीव्र शब्दांत टीका केली. दांभिक साधू आणि कर्मठ पंडित यांचे चित्रण त्यांनी अभंगांत केले.

त्यांच्या अभंगांची भाषा सोपी आणि प्रभावी आहे. यामुळे ती सामान्य लोकांच्या ओठांवर राहिली. आजही कीर्तनांमध्ये हे अभंग गायले जातात.

त्यांच्या अभंगांत विठ्ठलाशी असलेले नाते मुला-आईच्या नात्यासारखे आहे. कधी ते देवावर रुसतात, तर कधी आर्त विनवणी करतात.

शेती, व्यापार आणि कुटुंब यांचे चित्रण त्यांनी केले. कर्मठपणा आणि दिखाऊ धार्मिकतेवर त्यांचे प्रहार होते.

त्यांच्या अभंगांतील भाषा प्रादेशिक बोलीच्या जवळ आहे. म्हणून ती सामान्य लोकांना सहज पाठ होते.

विरोध आणि परीक्षा

तुकारामांच्या लोकप्रियतेमुळे काही लोकांचा मत्सर वाढला. सालोमालो हे कीर्तनकार आणि गावातील काही अधिकारी त्यांचे विरोधक होते.

शूद्र असून वेदांताचा उपदेश करतात, असा आरोप त्यांच्यावर झाला. त्यांच्या वह्या इंद्रायणीत बुडवण्यात आल्या, असे परंपरा सांगते.

त्यांचे शिष्य संताजी जगनाडे यांनी अभंगांचे लेखन आणि संकलन केले. यामुळे गाथा पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचली.

या विरोधातही तुकारामांनी आपली वाणी थांबवली नाही. त्यांनी सहनशीलता आणि धीराने परिस्थिती स्वीकारली.

त्यांच्या अभंगांच्या वह्या जप्त करून नदीत टाकल्या, असे परंपरेत सांगितले जाते. त्यानंतर ते उपोषणास बसले, असेही म्हटले जाते.

विरोधकांचे म्हणणे होते की शूद्राने वेदांताचा उपदेश करू नये. हा आरोप त्या काळातील जातीय विषमतेचे लक्षण होता.

या विरोधानंतरही तुकारामांनी कीर्तने चालू ठेवली. लोकांची श्रद्धा त्यांच्यावर वाढतच गेली.

शिकवण

तुकारामांच्या शिकवणीचा मुख्य आधार माणुसकी होता. दुःखी आणि पीडित लोकांच्या पार्श्वभूमीवर ते संतत्वाची व्याख्या करत.

जातिभेद आणि उच्चनीचतेला त्यांनी विरोध केला. स्त्रियांच्या शिक्षणाला आणि आदराला त्यांनी पाठबळ दिले.

संसारात राहूनच परमार्थ साधावा, हा त्यांचा संदेश होता. त्यांनी संन्यास घेण्याऐवजी कुटुंबाची जबाबदारी पार पाडत भक्ती केली.

नामस्मरण आणि कीर्तन हे त्यांच्या साधनेचे मुख्य साधन होते. कीर्तनातून त्यांनी समाजप्रबोधनही केले.

त्यांनी आपल्याला 'विठोबाचा मजूर' म्हटले आहे. अहंकार टाळून सेवेचे व्रत पाळण्याचा संदेश त्यातून मिळतो.

त्यांच्या शिकवणीत उपासना आणि नैतिक आचरण दोन्ही आहेत. चोरी, दांभिकता आणि अत्याचार टाळावेत, असे ते सांगत.

कीर्तनातून त्यांनी लोकांना एकत्र आणले. कीर्तन हे त्यांच्यासाठी केवळ भक्तीचे साधन नव्हते, तर समाजप्रबोधनाचे माध्यम होते.

त्यांच्या विचारांचा प्रभाव पुढील संतांवर दिसतो. गाडगेबाबांनी त्यांना आपले गुरू मानले आहे.

निर्वाण आणि वारसा

९ मार्च १६५० हा त्यांचा निर्वाणदिवस मानला जातो. तो फाल्गुन वद्य द्वितीयेला येतो.

देहू येथे दरवर्षी 'तुकाराम बीज' हा सोहळा भरतो. लाखो वारकरी या दिवशी देहूला येतात.

देहू येथील गाथा मंदिरात त्यांचे अभंग शिळांवर कोरलेले आहेत. हे मंदिर त्यांच्या वाणीचे स्मारक आहे.

तुकारामांच्या अभंगांनी मराठी कवितेला दिशा दिली. पुढील अनेक कवींनी त्यांच्याकडून प्रेरणा घेतली.

निर्वाणसमयी त्यांना सहा अपत्ये होती, असे चरित्रांत नमूद आहे. त्यांच्या मुलांनी पुढे वडिलांची परंपरा सांभाळली.

देहू येथे त्यांचे मंदिर आणि वैकुंठगमन स्थळ आहे. इंद्रायणी नदीकाठी ही ठिकाणे वसलेली आहे.

तुकारामांच्या गाथेवर अनेक अभ्यासग्रंथ प्रकाशित झाले आहेत. तिचे इंग्रजीतही भाषांतर झाले आहे.

त्यांच्या अभंगांनी मराठी भाषेला जिवंत ठेवले. ही वाणी आजही कीर्तनांत आणि घराघरांत ऐकायला मिळते.

संदर्भ

1. तुकाराम — मराठी विश्वकोश
2. Tukaram — Wikipedia
3. संत तुकाराम — संतवाणी
4. वारकरी संप्रदाय — Wikipedia
5. Dehu — Wikipedia

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६