साल्हेर किल्ला

साल्हेर हा महाराष्ट्रातील नाशिक जिल्ह्यातील एक इतिहासप्रसिद्ध डोंगरी किल्ला आहे. तो सटाणा तालुक्यातील बागलाण भागात वसला आहे. किल्ला साल्हेर-मुळेर या जोडीपैकी एक आहे. समुद्रसपाटीपासून त्याची उंची सुमारे १,५६७ मीटर आहे. महाराष्ट्रातील उंच शिखरांमध्ये याचा क्रमांक दुसरा मानला जातो. सह्याद्रीतील सर्वांत उंच किल्ला म्हणूनही याचा उल्लेख होतो. डांग आणि गुजरात यांना बागलाणशी जोडणाऱ्या व्यापारी मार्गांवर लक्ष ठेवण्यासाठी हा किल्ला उपयुक्त होता.

माहिती

तपशील	माहिती
जिल्हा	नाशिक
तालुका	सटाणा (बागलाण)
डोंगररांग	सेलबारी-डोलबारी
समुद्रसपाटीपासून उंची	सुमारे १,५६७ मीटर
सटाण्यापासून अंतर	सुमारे १९ किमी
जवळची गावे	साल्हेरवाडी, वाघांबे
जुने नाव	गवळगड
शिवाजी महाराजांकडे	इ.स. १६७२
प्रमुख तलाव	गंगासागर
जागतिक वारसा	मराठा लष्करी भूदृश्ये, २०२५
चढाईचा वेळ	सुमारे २ ते ३ तास

किल्ल्याचे नाव सहा वाटांचा हेर या अर्थाने साल्हेर झाले, अशी लोककथा या परिसरात प्रचलित आहे. येथून सहा घाटमार्गांवर लक्ष ठेवता येत होते, असे म्हटले जाते. परिसरातील पर्वतरांग सह्याद्रीच्या मुख्य रांगेला लागून आहे.

गडाचा माथा चारही बाजूंनी उंच कातळकड्यांनी वेढलेला आहे. त्यामुळे तटबंदीची फारशी गरज भासत नव्हती. माथ्यावरील पठारावर एक उंच टेकडी आहे. ती गडावरील सर्वोच्च ठिकाण आहे.

इतिहास

किल्ला कोणी आणि केव्हा बांधला, याची निश्चित माहिती उपलब्ध नाही. मध्ययुगीन कागदपत्रांत मुळेरसोबत याचा उल्लेख सापडतो. पहिला ऐतिहासिक उल्लेख तारीख-इ-फीरोझशाही या ग्रंथात आहे. त्यानुसार इ.स. सुमारे १३४० मध्ये माणदेव नावाच्या किल्लेदाराच्या अखत्यारीत मुळेर आणि साल्हेर होते. पुढे अबुल फजल याच्या ऐन-इ-अकबरीत (इ.स. १५९०) बागलाणातील बळकट किल्ल्यांमध्ये याचा उल्लेख येतो.

इंग्रज प्रवासी फिंच याने इ.स. १६१० च्या प्रवासवृत्तांतात या किल्ल्यांचा उल्लेख केला आहे. तेथे महमुदी नाण्यांची टांकसाळ होती, असेही त्याने नमूद केले आहे. औरंगजेब दख्खनचा सुभेदार असताना इ.स. १६३८ मध्ये सय्यद अब्दुल वहाब खान्देशी याने मोगलांसाठी साल्हेर ताब्यात घेतला.

इ.स. १६६४ मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांनी सुरतवर हल्ला केल्यानंतर मिळालेला खजिना याच किल्ल्यावर आणला गेला, असे उल्लेख आहेत. त्यानंतर किल्ला काही काळ मोगलांच्या ताब्यात गेला. इ.स. १६७२ मध्ये महाराजांनी तो पुन्हा जिंकला. याच वर्षी साल्हेरची लढाई झाली. या लढाईत मराठ्यांनी मोगलांना थेट रणांगणावर पराभूत केले. लढाईचे नेतृत्व सूर्याजी काकडे यांनी केले. मोरोपंत पिंगळे आणि प्रतापराव गुजर हेही सहभागी होते. या लढाईत सूर्याजी काकडे धारातीर्थी पडले.

इ.स. १६८२ मध्ये मोगलांनी किल्ला जिंकण्याचा आटोकाट प्रयत्न केला, पण यश आले नाही. त्यानंतर मुळेरच्या किल्लेदाराने साल्हेरच्या किल्लेदाराला लाच देऊन किल्ला सोडण्याची खटपट केल्याचा उल्लेख आहे. पेशवाईच्या अस्तापर्यंत किल्ला मराठ्यांच्या ताब्यात होता. त्यानंतर तो ब्रिटिशांनी ताब्यात घेतला. इ.स. २०२५ मध्ये मराठा लष्करी भूदृश्यांचा भाग म्हणून या किल्ल्याचा जागतिक वारसा यादीत समावेश झाला.

वास्तुरचना

साल्हेरवाडीतून गडावर जाणारा रस्ता नैर्ऋत्येकडून गडाच्या पश्चिमेकडील माचीवर पोहोचतो. येथे उत्तराभिमुख दरवाजा आहे. ही माची तटबंदीने बंदिस्त केलेली आहे. माचीमधून पायवाटेने उत्तरेकडे गेल्यावर गडाच्या माथ्यावर जाणारी वाट लागते.

या वाटेवर एकापाठोपाठ अनेक दरवाजे लागतात. साल्हेरवाडीच्या बाजूने सहा आणि वाघांब्याच्या बाजूने चार दरवाजे आहेत, असे उल्लेख आहेत. साल्हेर गावाच्या बाजूने लांबची नव्याने बांधलेली भक्कम तटबंदी आहे.

गडाच्या उत्तर भागातील पठारावर विस्तृत तलाव आहे. त्याला गंगासागर असे म्हणतात. तलावाशेजारी गंगा आणि यमुना नावाची दोन टाके आहेत. या टाक्यांचे पाणी गंगोत्री आणि यमुनोत्रीच्या उगमाच्या पाण्यासारखे असल्याचा दावा काही अभ्यासकांनी केला आहे. टेकडीच्या वाटेवर गुहा आहेत.

चढाई व परिसर

गडावर जाण्यासाठी दोन मुख्य मार्ग आहेत. एक मार्ग डांगसौंदाणे-ततानीकडून सुमारे ४० किमी आणि दुसरा ताहाराबाद-मुळेर-वाघांबे मार्गे सुमारे ५६ किमी अंतरावरून येतो. वाघांब्याचा रस्ता सुंदर आणि निसर्गरम्य मानला जातो.

गडावर जाण्यासाठी वनविभागाची पावती घ्यावी लागते. पर्यटकांना सकाळी सहा ते संध्याकाळी सहा या वेळेतच प्रवेश दिला जातो. गडावर मुक्काम करण्यास बंदी आहे. मुक्काम करायचा असल्यास वनविभागाची पूर्वपरवानगी आवश्यक असते.

उंचीमुळे गडावरून आसपासचा विस्तृत मुलूख दिसतो. अचला, अहिवंत, सप्तशृंग, मार्कंड, धोडप, कांचन, राजधैर, इंद्राई, चांदवड, मुळेर अशा अनेक किल्ल्यांची साखळी येथून दिसते. समोर छिद्र पडलेला दिसणारा डोंगर म्हणजे कंडाणा किल्ला. जवळच सालोटा किल्ला आणि टकारा सुळकाही दिसतो.

सध्याची अवस्था

किल्ल्यावर वास्तुअवशेष सोडले तर एकही वास्तू पूर्ण सुस्थितीत नाही. दरवाजे, तटबंदी आणि टाक्यांचे भाग जीर्ण झाले आहेत. गंगासागर तलाव मात्र अजूनही पाण्याने भरलेला दिसतो.

जागतिक वारसा यादीत समावेश झाल्यानंतर परिसराकडे लक्ष वळले आहे. त्यामुळे संवर्धनाच्या कामांना गती मिळण्याची अपेक्षा व्यक्त होत आहे. सध्या गडावर राहण्याची सोय नाही. पाणी आणि जेवण सोबत न्यावे लागते. जवळच्या गावांत मुक्कामाची मर्यादित सोय उपलब्ध आहे.

साल्हेरच्या लढाईचे महत्त्व

इ.स. १६७२ मध्ये साल्हेरजवळ झालेली लढाई मराठा इतिहासातील महत्त्वाची घटना मानली जाते. या लढाईत मराठ्यांनी मोगलांशी थेट मैदानी लढाई केली आणि त्यांना पराभूत केले.

या विजयानंतर मराठ्यांनी मुळेरही ताब्यात घेतला आणि बागलाण भागावर आपली सत्ता प्रस्थापित केली. मोगलांच्या अपराजेयतेची समज यामुळे बदलली, असे इतिहासकार म्हणतात.

लढाईत सूर्याजी काकडे यांना तोफेचा गोळा लागून प्राण गेले. त्यांच्या बलिदानाची आठवण साल्हेरच्या दऱ्यांशी जोडली जाते. गडावर आजही या काळातील तटबंदीचे आणि दरवाजांचे अवशेष पाहायला मिळतात.

परिसरातील इतर किल्ले

साल्हेरच्या माथ्यावरून आसपासच्या अनेक किल्ल्यांची रांग दिसते. मुळेर, मोरा, हातगड आणि सालोटा हे किल्ले जवळच आहेत. दूरवर अचला, अहिवंत, धोडप आणि सप्तशृंग दिसतात.

समोरच छिद्र पडलेला दिसणारा डोंगर म्हणजे कंडाणा किल्ला. साल्हेरच्या पूर्वेस सालोटा किल्ला आणि टकारा सुळका लक्ष वेधतात.

गडाच्या पायथ्याशी रेणुकादेवीचे मंदिर आहे. तेथे दरवर्षी यात्रा भरते. या परिसरात परशुरामाने तपश्चर्या केल्याची लोकमान्यता आहे.

गडावरील गंगासागर तलावाजवळ मुक्काम करण्यास वनविभागाची परवानगी लागते.

साल्हेरच्या माथ्यावरील टेकडीवर जाण्यासाठी सोपा मार्ग आहे. या टेकडीवरून संपूर्ण बागलाणचा परिसर दिसतो.

गडावरील दरवाजे आणि तटबंदीचे अवशेष जीर्ण आहेत. काही ठिकाणी नव्याने बांधकाम झाल्याचे दिसते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६