सागरगड किल्ला

सागरगड किल्ला रायगड जिल्ह्यातील अलिबाग तालुक्यात आहे. तो समुद्राच्या जवळ असल्याने सागरगड हे नाव मिळाले असे मानले जाते. समुद्रसपाटीपासून किल्ल्याची उंची सुमारे ४१० मीटर आहे. अलिबागपासून तो सुमारे सात ते नऊ किलोमीटर अंतरावर आहे. पायथ्याचे गाव खंडाळा हे अलिबाग-पेण रस्त्यावर आहे. किल्ल्याचा परिसर दाट जंगलाने व्यापलेला आहे.

माहिती

तपशील	माहिती
जिल्हा	रायगड
तालुका	अलिबाग
उंची	सुमारे ४१० मीटर
पायथ्याचे गाव	खंडाळा
जवळचे शहर	अलिबाग
चढाईचा कालावधी	सुमारे एक तास
मुख्य रचना	सिद्धेश्वर मठ, महिषासुरमर्दिनी मंदिर
प्रसिद्ध भाग	वानरटोक शिखर, सतीचा माळ
पाण्याचा स्रोत	गोमुख झरा
सध्याची स्थिती	भग्नावस्था, पर्यटनस्थळ

किल्ल्याच्या पश्चिमेकडील कड्यावरून समुद्राचे दृश्य दिसते. चौल आणि रेवदंडा येथपर्यंतचा किनारा दिसतो. म्हणूनच किल्ल्याचे नाव सागरगड पडले असावे.

नाव व ओळख

किल्ल्याचे नाव सागर आणि गड या शब्दांवरून आले आहे. पश्चिमेकडील कड्यावरून समुद्राचे दृश्य दिसते. त्यामुळे हे नाव पडले असावे.

काही लोक त्याला खेड दुर्ग असेही म्हणतात. स्थानिक पातळीवर तो वेगळ्या नावानेही ओळखला जातो. मात्र नोंदींमध्ये सागरगड हेच नाव प्रामुख्याने वापरले जाते.

इतिहास

किल्ल्याची सुरुवात सातवाहन काळात झाली असावी असे सांगितले जाते. कार्ली घाटावर देखरेख ठेवण्यासाठी तो उभारला गेला असावा. त्या घाटाने चौल बंदराला आतील भागाशी जोडले होते.

पुढील काळात किल्ला गुजरातच्या सुलतानांकडे गेला. त्यानंतर तो बहमनी सल्तनतीकडे आला. पुढे पोर्तुगीज आणि जंजिराच्या सिद्दींच्या ताब्यातही तो होता.

१६५५ च्या पुरंदरच्या तहात सागरगडचा समावेश होता. त्यानंतर तो मोगलांकडे गेला. अठराव्या शतकात अलिबागच्या आंग्रे घराण्याचा त्यावर अंमल होता.

१९व्या शतकाच्या मध्यात किल्ला ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेला. त्यानंतर त्याची देखभाल झाली नाही. आज किल्ल्यावर फक्त अवशेष शिल्लक आहेत.

बांधणी व रचना

किल्ल्याची तटबंदी बहुतेक ठिकाणी पडलेली आहे. उत्तरेकडील भिंत काही प्रमाणात टिकून आहे. तिथे वनस्पतींची दाट वाढ झाली आहे.

मुख्य दरवाजा भग्नावस्थेत आहे. दोन बुरुज अर्धवट तुटलेल्या अवस्थेत आहेत. दरवाजातून आत जाण्यासाठी भिंतीच्या तुटलेल्या भागातून जावे लागते.

किल्ल्यावर एक मंदिर आणि पाण्याची टाकी आहे. दोन्ही जुन्या असून वापरात नाहीत. किल्ल्याच्या दक्षिण भागात एक कृत्रिम तलाव आहे.

किल्ल्याच्या पूर्वेस सतीचा माळ नावाचे पठार आहे. तिथे नऊ सतींच्या समाधी असल्याचे सांगितले जाते. त्या परिसरात वीरगळही आढळतात.

पाणी व मुक्काम

किल्ल्याच्या दक्षिण भागात एक तलाव आहे. उन्हाळ्याच्या सुरुवातीपर्यंत त्यात पाणी राहते. पावसाळ्यात तो भरून वाहतो.

सिद्धेश्वर मठात रात्रीचा मुक्काम करता येतो. मठाजवळ पाण्याची सोय आहे. अलिबाग येथे निवासाची चांगली सोय उपलब्ध आहे.

धोंडाणे धबधबा व परिसर

धोंडाणे धबधबा किल्ल्याच्या मार्गावर आहे. पावसाळ्यात तो पूर्ण ताकदीने वाहतो. धबधब्यापर्यंत जाण्यासाठी वेगळा मार्ग फुटतो.

सिद्धेश्वर मठ किल्ल्याच्या माचीवर आहे. तिथे रात्रीचा मुक्काम करता येतो. परिसरातील झाडी आणि भातशेती दिसते.

सिद्धेश्वर मठ

सिद्धेश्वर मठ किल्ल्याच्या माचीवर आहे. तो शिवमंदिर असून परिसरातील महत्त्वाचे स्थळ आहे. मठाच्या आवारात रात्रीचा मुक्काम करता येतो.

मठाजवळून धोंडाणे धबधब्याचे पाणी खाली येते. धबधब्याच्या वरच्या भागात लहान धबधबेही आहेत. पावसाळ्यात हा परिसर विशेष आकर्षक दिसतो.

मठाच्या मागील बाजूस सिद्धेश्वर गाव आहे. तिथून किल्ल्याकडे जाणारी पायवाट सुरू होते. मार्गावर अनेक फाटे असल्याने दिशा तपासत जावे.

चढाईचा मार्ग

खंडाळा गावातून चढाई सुरू होते. पहिला भाग सिद्धेश्वर मठाकडे जातो. मठ किल्ल्याच्या माचीवर आहे.

मठाजवळून किल्ल्याकडे जाणारी पायवाट सुरू होते. मार्गावर अनेक फाटे असल्याने दिशा भरकटू शकते. दगडांवर बाणांच्या खुणा केलेल्या आहेत.

चढाई सुमारे एक तासात पूर्ण होते. मार्ग सोपा मानला जातो. पावसाळ्यात मात्र जंगलातील वाट निसरडी होते.

कसे पोहोचायचे

अलिबागपासून खंडाळा गावापर्यंत रिक्षेने जाता येते. अंतर सुमारे सात किलोमीटर आहे. रस्ता अलिबाग-पेण मार्गावर आहे.

पनवेलपर्यंत रेल्वेने जाऊन तिथून अलिबागला बसने जाता येते. जवळचे विमानतळ मुंबई आहे. मुंबईपासून रस्त्याने प्रवास सुमारे दोन तासांचा आहे.

जवळपासची स्थळे

अलिबागचा किनारा जवळ आहे. कोलाबा आणि रेवदंडा येथील किल्ले जवळ आहेत. मुरुड-जंजिरा किल्ला काही अंतरावर आहे.

खांदेरी आणि उंदेरी ही समुद्री किल्ले जवळ आहेत. परिसरातील किनारे प्रसिद्ध आहेत.

परिसर व जीवसृष्टी

किल्ल्याच्या परिसरात दाट जंगल आहे. भातशेती आणि झाडी मिळून परिसर हिरवागार दिसतो. पावसाळ्यात परिसर अधिक समृद्ध होतो.

परिसरात पक्ष्यांच्या अनेक जाती आढळतात. किंगफिशर, बगळे आणि सारस येथे दिसतात. काही वेळा रानकोंबडेही दिसतात.

जंगलात सरपटणारे प्राणी आढळतात. त्यामुळे गवतात हात घालू नये. गटाने प्रवास करणे सुरक्षित मानले जाते.

कार्ली घाट व परिसर

कार्ली घाट हा जुना व्यापारी मार्ग किल्ल्याजवळून जातो. या घाटाने चौल बंदराला आतील भागाशी जोडले होते. त्यामुळे किल्ल्याचे महत्त्व वाढले.

घाटाजवळ पत्रुबाई देवीचे छोटे मंदिर आहे. रामदर्णा लेणीही या परिसरात आहेत. त्या प्राचीन काळातील मानल्या जातात.

घोडकटल हे लहान तळे जवळ आहे. ते बेने इस्रायली समाजासाठी पवित्र मानले जाते. परिसरात जुन्या खुणा आणि शिलालेख आढळतात.

किल्ल्यावर जाण्यासाठी सकाळची वेळ सोयीची असते. जंगलातील वाट अरुंद असल्याने मार्गदर्शक सोबत घ्यावा. पावसाळ्यात धबधब्याजवळ काळजी घ्यावी.

सध्याची स्थिती

किल्ला भग्नावस्थेत आहे. तटबंदीचे फक्त काही भाग टिकून आहेत. परिसर पूर्णपणे निर्जन असल्याचे सांगितले जाते.

किल्ल्यावर पर्यटक कमी येतात. त्यामुळे कचऱ्याची समस्या कमी आहे. मात्र सुरक्षेची कोणतीही व्यवस्था नाही.

पर्यटन हंगाम व काळजी

पावसाळ्यात परिसर हिरवागार होतो. धबधबा पाहण्यासाठी हा काळ योग्य ठरतो. ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी हा काळही योग्य आहे.

उन्हाळ्यात उकाडा जास्त असतो. त्यामुळे पुरेसे पाणी सोबत न्यावे. जंगलात दिशा भरकटू नये म्हणून मार्गदर्शक सोबत घ्यावा.

वानरटोक व गोमुख

वानरटोक हे किल्ल्याच्या दक्षिण कड्याजवळचे शिखर आहे. ते किल्ल्यापासून एका दऱ्याने वेगळे झालेले आहे. अंगठ्यासारखा आकार असल्याने ते दूरून ओळखता येते.

गोमुख हा किल्ल्यावरील कायमचा पाण्याचा स्रोत आहे. गाईच्या तोंडाच्या आकाराच्या नळीतून पाणी टाकीत येते. हा स्रोत वर्षभर चालू असल्याचे सांगितले जाते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६