रामकृष्ण परमहंस

रामकृष्ण परमहंस हे एकोणिसाव्या शतकातील बंगालमधील प्रसिद्ध संत होते. त्यांचे बालपणीचे नाव गदाधर होते. ते दक्षिणेश्वरच्या कालीमंदिरात पुजारी म्हणून राहिले. सर्व धर्म एकाच ठिकाणी पोहोचतात, असे त्यांचे अनुभवसिद्ध मत होते. स्वामी विवेकानंद हे त्यांचे प्रमुख शिष्य होते. त्यांच्या बोलण्याचे संवाद पुढे ग्रंथरूपाने प्रसिद्ध झाले.

माहिती

त्यांनी कोणताही ग्रंथ लिहिला नाही किंवा सार्वजनिक व्याख्याने दिली नाहीत. ते सोप्या भाषेत दृष्टांत देऊन बोलत असत. त्यांचे शिष्य महेंद्रनाथ गुप्ता यांनी या संवादांची नोंद ठेवली. ती पुढे 'श्रीश्रीरामकृष्ण कथामृत' या नावाने प्रसिद्ध झाली. या ग्रंथाचा इंग्रजी अनुवादही जगभर वाचला जातो.

बालपण आणि पुजारकी

कामारपुकुर या छोट्या गावात त्यांचा जन्म झाला. घरची परिस्थिती गरिबीची होती, पण वडील धार्मिक वृत्तीचे होते. लहानपणापासूनच त्यांना शाळेपेक्षा भजन-कीर्तन आणि साधुसंतांची संगत आवडत होती. शाळेच्या पुस्तकी अभ्यासात त्यांचे मन रमत नसे, असे चरित्रकार नोंदवतात.

वयाच्या सोळाव्या वर्षी ते भावाबरोबर कोलकात्याला गेले. १८५५ मध्ये राणी रासमणी यांनी बांधलेल्या दक्षिणेश्वर मंदिरात ते पुजारी झाले. भावाच्या निधनानंतर ही जबाबदारी त्यांच्यावर आली.

तेथे कालीमातेच्या उपासनेत ते इतके तल्लीन झाले की पूजेचे नियम विसरत असत. रात्रंदिवस ते मंदिरात बसून राहत. या तीव्र ओढीमुळे त्यांच्या नातेवाइकांना काळजी वाटू लागली.

गावातील लोक त्यांना प्रेमाने 'गदाधर' म्हणत असत. ते गावातील नाटके आणि भजनांमध्ये भाग घेत असत. काही वेळा ते स्वतः स्त्रियांच्या भूमिकाही करत असत, असे आठवणींत सांगितले जाते.

वडिलांचे निधन झाल्यावर घरची जबाबदारी भावांवर आली. मात्र गदाधरांचे मन घरातील व्यवहारात रमत नसे. त्यांच्या मनात सतत ईश्वराची ओढ असायची.

दक्षिणेश्वरच्या मंदिरात त्यांना नेमकी कामे मिळाली होती. पण त्यांचे लक्ष पूजेपेक्षा मातेच्या भेटीकडे असे. मंदिरातील इतर कर्मचारी त्यांच्या या वृत्तीविषयी आश्चर्य व्यक्त करत असत.

काही काळ त्यांना मनाची अस्वस्थता जाणवत होती. या काळात ते रडत असत आणि उपाशी राहत असत, असे चरित्रात नमूद आहे.

साधना आणि आध्यात्मिक अनुभव

दक्षिणेश्वरला आलेल्या भैरवी ब्राह्मणी या साध्वीने त्यांना तंत्रमार्गाचे मार्गदर्शन केले. पुढे तोटापुरी या संन्याशाकडून त्यांनी वेदांताची दीक्षा घेतली. प्रत्येक मार्गात त्यांनी कठोर साधना केली.

वेगवेगळ्या मार्गांनी साधना करून त्यांना प्रत्यक्ष अनुभव आला, असे सांगितले जाते. तोटापुरींच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी निर्विकल्प समाधीचा अनुभव घेतला, असे चरित्रात म्हटले आहे. हा अनुभव काही काळ टिकला, असेही सांगितले जाते.

इस्लाम आणि ख्रिश्चन धर्माच्या पद्धतींचाही त्यांनी अभ्यास केला. या अनुभवांतूनच 'अनेक मार्ग, एकच लक्ष्य' हा त्यांचा विचार घडला. ते कोणत्याही एका पंथाला बांधलेले नव्हते. इतर धर्मांबद्दल आदर ही त्यांच्या शिकवणीची खासियत होती.

त्यांच्या साधनेचा मुख्य आधार भक्ती होता. कालीमातेला ते आई मानत असत आणि तिच्याशी मोकळेपणाने बोलत असत. ही भावना त्यांच्या शिकवणीतही दिसते.

भैरवी ब्राह्मणी यांनी त्यांना अनेक ग्रंथांची ओळख करून दिली. या दोन गुरूंचा त्यांच्या जीवनावर मोठा प्रभाव होता.

त्यांनी अनेक व्रते आणि उपवास केले. काही दिवस ते झाडाखाली एकटे बसून राहत असत. या कठोर साधनेचा त्यांच्या प्रकृतीवरही परिणाम झाला.

शिष्यमंडळ आणि विवेकानंद

१८८१ मध्ये नरेंद्रनाथ, जे पुढे स्वामी विवेकानंद झाले, ते त्यांच्याकडे आले. सुरुवातीला त्यांना रामकृष्णांच्या अनुभवांविषयी शंका होती. पण काही वर्षांतच ते त्यांचे प्रमुख शिष्य बनले.

इतरही अनेक तरुण त्यांच्याकडे येऊ लागले. त्यांनी या तरुणांना परस्परांशी प्रेमाने राहण्याचे आणि सेवेचे धडे दिले. याच मंडळातून पुढे रामकृष्ण मठ आणि रामकृष्ण मिशनची स्थापना झाली.

शिष्यांना ते कधी कठोरपणे तर कधी प्रेमाने वागवत असत. त्यांच्या बोलण्यात साधी उदाहरणे आणि दैनंदिन जीवनातील दृष्टांत असत. यामुळे शिक्षण सहज समजत असे.

शिष्यांसाठी त्यांनी कधीही मठ किंवा संस्थेची स्थापना केली नाही. ती कामे त्यांच्या निधनानंतर विवेकानंदांनी केली. १८८६ मध्ये कॉस्सीपूर येथेच काही तरुणांनी संन्यास घेतला, असेही नमूद केले जाते.

विवेकानंदांनी नंतर आपल्या गुरूंच्या शिकवणीचा प्रसार केला. रामकृष्ण मिशनने शिक्षण, आरोग्य आणि मदतीची कामे हाती घेतली. ही कामे आजही देशभर चालतात.

गृहस्थांनीही त्यांच्याकडून मार्गदर्शन घेतले. त्यांच्या भेटी घेण्यासाठी दूरदूरचे लोक येत असत. त्यांचे बोलणे ऐकण्यासाठी शिक्षित आणि सामान्य असे दोन्ही प्रकारचे लोक येत असत.

आजार आणि निधन

१८८५ मध्ये त्यांना घशाचा कर्करोग झाल्याचे निदान झाले. शिष्यांनी त्यांना कॉस्सीपूर येथील बागेत आणून ठेवले. तेथे तरुण शिष्य रात्रंदिवस त्यांची सेवा करीत असत.

आजारातही ते भेटायला येणाऱ्यांशी बोलत आणि त्यांना मार्गदर्शन करीत असत. बोलण्यास त्रास होत असल्यामुळे ते कमी बोलत, पण शिष्यांना समजावण्याचे थांबवत नसत.

१६ ऑगस्ट १८८६ च्या पहाटे त्यांचे निधन झाले. त्यानंतर विवेकानंदांनी त्यांचा संदेश देशभर आणि परदेशात पोहोचवला. १८९३ मध्ये शिकागो येथील धर्मपरिषदेत विवेकानंदांनी दिलेल्या भाषणामागे गुरूंचीच शिकवण होती, असे समजले जाते.

आजाराच्या काळातही त्यांनी भेटायला येणाऱ्या साधकांना परत पाठवले नाही. त्यांची सेवा शिष्यांनी आळीपाळीने केली. या सेवेतूनच पुढील संघटनेची पायाभरणी झाली.

त्यांच्या निधनानंतर शारदा देवी यांनी शिष्यांना मार्गदर्शन चालू ठेवले. त्यांना 'श्रीमाता' म्हणून ओळखले जाते.

त्यांच्या आजाराची बातमी देशभर पसरली. अनेक भक्त भेटीसाठी येत असत. पण डॉक्टरांनी भेटी कमी करण्याचा सल्ला दिला होता.

शिकवण आणि वारसा

रामकृष्णांनी जातिभेद आणि धार्मिक कट्टरतेला विरोध केला. स्त्रियांना आदराने वागवावे, असा त्यांचा आग्रह होता. आपल्या भोवतीच्या लोकांमध्येच ईश्वर पाहण्याची वृत्ती त्यांनी शिकवली.

साधे राहाणीमान आणि मनाची स्वच्छता यांवर त्यांनी भर दिला. गरिबांची आणि आजारी लोकांची सेवा हाच खरा धर्म, असे ते सांगत. धर्माच्या नावावर होणारे दांभिक आचरण त्यांना आवडत नसे.

दक्षिणेश्वरचे मंदिर आजही तीर्थस्थळ आहे. बेलूर येथील रामकृष्ण मठ हे या परंपरेचे मुख्य केंद्र आहे. त्यांच्या जीवनावर आणि संवादांवर आजही अभ्यास होतो.

त्यांच्या शिकवणीचे मुख्य सूत्र साधेपणा होते. कोणत्याही ग्रंथाचा आधार न घेता ते अनुभवावर भर देत असत. यामुळे सामान्य लोकांनाही त्यांचे बोलणे समजत असे.

त्यांच्या नावाने अनेक शाळा आणि रुग्णालये चालवली जातात. त्यांची जन्मतिथी बंगालमध्ये विशेष उत्साहाने साजरी होते. भक्त त्यांच्या संवादांचे वाचन आजही करतात.

संदर्भ

1. Sri Ramakrishna Paramhansa — Ramakrishna Math
2. Ramakrishna — Wikipedia
3. Ramakrishna Paramahamsa — Sri Bhaktimala
4. Belur Math — Ramakrishna Math and Mission
5. Swami Vivekananda — Wikipedia

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६