स्वामी विवेकानंद

स्वामी विवेकानंद (१२ जानेवारी १८६३ – ४ जुलै १९०२) हे भारतीय संन्यासी, विचारवंत आणि रामकृष्ण मिशनचे संस्थापक होते. त्यांचे पूर्वाश्रमीचे नाव नरेंद्रनाथ दत्त होते आणि रामकृष्ण परमहंसांचे ते प्रमुख शिष्य होते. इ.स. १८९३ मध्ये शिकागो येथे झालेल्या जागतिक धर्मपरिषदेत त्यांनी केलेल्या भाषणामुळे त्यांना आंतरराष्ट्रीय ओळख मिळाली. भारतीय अध्यात्म व वेदान्त यांचा पाश्चात्य देशांत प्रसार करणे आणि सेवेला धार्मिक कर्तव्याचे स्वरूप देणे, ही त्यांची प्रमुख कामगिरी मानली जाते.

माहिती

तपशील	माहिती
जन्म नाव	नरेंद्रनाथ दत्त
जन्म	१२ जानेवारी १८६३
जन्मस्थळ	कलकत्ता (आजचे कोलकाता), पश्चिम बंगाल
वडील	विश्वनाथ दत्त
आई	भुवनेश्वरी देवी
गुरू	रामकृष्ण परमहंस
प्रमुख संस्था	रामकृष्ण मिशन (१८९७), बेलूर मठ
प्रसिद्ध कारण	शिकागो धर्मपरिषदेतील भाषण (१८९३)
प्रमुख ग्रंथ	राजयोग, कर्मयोग, भक्तियोग, ज्ञानयोग
निधन	४ जुलै १९०२
निधनस्थळ	बेलूर मठ, पश्चिम बंगाल
स्मृतिस्थळ	बेलूर मठ; जन्मस्थान संग्रहालय, कोलकाता

प्रारंभिक जीवन

नरेंद्रनाथ दत्त यांचा जन्म १२ जानेवारी १८६३ रोजी कलकत्ता येथे झाला. त्यांचे वडील विश्वनाथ दत्त हे वकील होते आणि कुटुंब सुशिक्षित व मध्यमवर्गीय होते. आई भुवनेश्वरी देवी या धार्मिक वृत्तीच्या होत्या आणि त्यांचा प्रभाव नरेंद्रनाथांवर लहानपणापासून होता.

शालेय शिक्षणात त्यांनी चांगली कामगिरी केली. संगीत, व्यायाम आणि वाचन यांत त्यांना आवड होती. पुढे त्यांनी कलकत्ता येथील महाविद्यालयातून पदवी मिळवली आणि पाश्चात्य तत्त्वज्ञान, इतिहास व साहित्य यांचा अभ्यास केला.

तरुणपणात ईश्वराचे अस्तित्व आणि धर्माचा अर्थ यांविषयी त्यांच्या मनात प्रश्न निर्माण झाले. या प्रश्नांची उत्तरे शोधताना ते अनेक थोरांना भेटले आणि शेवटी रामकृष्ण परमहंसांकडे पोहोचले. या शोधात त्यांनी सुधारणावादी संस्थांच्या कार्यक्रमांनाही हजेरी लावली, मात्र त्यांना तेथे पूर्ण समाधान मिळाले नाही.

रामकृष्ण परमहंसांचे शिष्यत्व

इ.स. १८८१ मध्ये नरेंद्रनाथांची रामकृष्ण परमहंसांशी भेट झाली. सुरुवातीला त्यांनी रामकृष्णांच्या अनुभवांबाबत संशय व्यक्त केला, मात्र काही काळातच ते त्यांचे निकटचे शिष्य बनले आणि रामकृष्णांनी त्यांना आध्यात्मिक साधनेचे मार्गदर्शन केले.

रामकृष्ण परमहंसांचे निधन इ.स. १८८६ मध्ये झाले. त्यानंतर शिष्यांनी बारानगर येथे एकत्र राहून साधना सुरू ठेवली आणि या गटातून पुढे संन्यासाची परंपरा सुरू झाली. नरेंद्रनाथांनी संन्यास स्वीकारून 'स्वामी विवेकानंद' हे नाव धारण केले.

या काळात त्यांनी भिक्षेच्या माध्यमातून उदरनिर्वाह केला आणि कठोर साधनेचा मार्ग स्वीकारला. तरुण शिष्यांचा गट एकत्र राहून अभ्यास व चर्चा करत असे आणि या काळातील अनुभवांनी पुढील कार्याची दिशा ठरवली.

संन्यास आणि भारतभ्रमण

संन्यास स्वीकारल्यानंतर विवेकानंदांनी इ.स. १८८८ ते १८९३ या काळात भारतभर प्रवास केला. या प्रवासात त्यांनी विविध प्रांतांतील लोकजीवन, गरिबी, जातीय भेदभाव आणि शिक्षणाची स्थिती जवळून पाहिली आणि त्याविषयी पुढे स्पष्टपणे लिहिले.

या अनुभवांनी त्यांच्या विचारांना दिशा दिली. धर्म हा केवळ विधींपुरता मर्यादित नसून तो समाजसेवेशी जोडलेला असावा, असे मत त्यांनी मांडले आणि दारिद्र्य निवारण व शिक्षणाचा प्रसार यांना धार्मिक कर्तव्याचे स्थान दिले.

प्रवासादरम्यान ते कन्याकुमारी येथे पोहोचले आणि तेथून पुढे परदेशात जाण्याचा निर्णय घेतला. या निर्णयामागे भारताच्या गरजा पाश्चात्य जगासमोर मांडण्याची आणि देशाच्या पुनरुत्थानासाठी साहाय्य मिळवण्याची भावना होती, असे नमूद केले जाते.

परिषदेनंतर त्यांनी अमेरिकेतील विविध शहरांत व्याख्याने दिली आणि तेथील विद्वानांशी चर्चा केली. या दौऱ्यांमुळे भारतीय तत्त्वज्ञानाची ओळख पाश्चात्य वाचकांना होण्यास मदत झाली.

शिकागोचे व्याख्यान

इ.स. १८९३ मध्ये शिकागो येथे जागतिक धर्मपरिषद भरली होती आणि ११ सप्टेंबर १८९३ रोजी विवेकानंदांनी तेथे भाषण केले. सहिष्णुता, सर्व धर्मांचा आदर आणि मानवतेची एकता या विषयांवर त्यांचे भाषण केंद्रित होते.

या भाषणामुळे त्यांना अमेरिकेत मोठी प्रसिद्धी मिळाली आणि पुढील काळात तेथे व्याख्यानांचे दौरे झाले. परिषदेतील भाषणाचा मजकूर वृत्तपत्रांत प्रसिद्ध झाला आणि त्यानंतर अनेक ठिकाणी व्याख्यानांसाठी त्यांना निमंत्रणे मिळाली.

भारतीय तत्त्वज्ञानाबद्दल पाश्चात्य देशांतील लोकांमध्ये उत्सुकता निर्माण होण्यास या भाषणांची मदत झाली, असे सामान्यतः नमूद केले जाते. या दौऱ्यांमुळे त्यांचे कार्यक्षेत्र अमेरिकेपुरते मर्यादित राहिले नाही.

या काळात त्यांनी अनेक शिष्य तयार केले आणि त्यांच्यातील काहींनी पुढे भारतात येऊन काम केले. पाश्चात्य देशांतील वर्गांमध्ये वेदान्ताची मांडणी सोप्या भाषेत केली जात असे.

पाश्चात्य देशांतील कार्य

अमेरिकेत राहून विवेकानंदांनी व्याख्याने, वर्ग आणि चर्चासत्रे यांच्या माध्यमातून वेदान्ताची मांडणी केली. इ.स. १८९४ मध्ये न्यूयॉर्क येथे वेदान्त सोसायटीची स्थापना झाली आणि पुढे लंडन व इतर युरोपीय शहरांतही त्यांचे कार्य विस्तारले.

या काळात मार्गारेट नोबल या आयरिश महिलेचा त्यांच्याशी परिचय झाला आणि त्यांनी संन्यासिनी होऊन 'सिस्टर निवेदिता' हे नाव धारण केले. त्यांनी भारतात शिक्षण व सामाजिक कार्याच्या क्षेत्रात काम केले.

विवेकानंदांनी पाश्चात्य शिष्यांना भारतात येऊन काम करण्याचे आवाहन केले आणि या दृष्टिकोनामुळे भारत व पाश्चात्य देशांतील सांस्कृतिक देवघेवीला चालना मिळाली.

मिशनच्या कामात शाळा, वसतिगृहे, रुग्णालये आणि आपत्तीग्रस्तांना मदत यांचा समावेश होता. संस्थेच्या कार्याचा आधार स्वयंसेवकांची शिस्त व सेवाभाव मानला जातो. त्या ठिकाणी त्यांच्या स्मृतीशी संबंधित वस्तू व ग्रंथालय आहे आणि दरवर्षी त्यांच्या स्मृतीनिमित्त कार्यक्रम होतात.

रामकृष्ण मिशनची स्थापना

इ.स. १८९७ मध्ये विवेकानंदांनी रामकृष्ण मिशनची स्थापना केली. या संस्थेचे कार्य शिक्षण, आरोग्यसेवा, आपत्ती निवारण आणि सामाजिक कल्याण या क्षेत्रांत विस्तारले आणि संस्थेचे प्रमुख केंद्र बेलूर मठ येथे आहे.

मिशनच्या कार्यपद्धतीत सेवेला धार्मिक साधनेचे स्थान देण्यात आले. शाळा, रुग्णालये आणि मदतकार्य यांसारख्या उपक्रमांतून संस्थेने पुढील काळात देशभरात काम केले आणि तिची शाखा देशात व परदेशात विस्तारली.

विचार आणि लेखन

विवेकानंदांनी 'राजयोग', 'कर्मयोग', 'भक्तियोग' आणि 'ज्ञानयोग' या ग्रंथांतून योगाच्या वेगवेगळ्या मार्गांची मांडणी केली. हे ग्रंथ त्यांच्या व्याख्यानांवर आधारित असून अनेक भाषांत अनुवादित झाले आहेत.

त्यांच्या विचारांचा मुख्य आशय म्हणजे मनुष्याच्या अंतर्गत शक्तीवर विश्वास, अंधश्रद्धेचा त्याग आणि समाजातील दुर्बल घटकांची सेवा. शिक्षण, स्वावलंबन आणि धर्मनिरपेक्ष सहिष्णुता यांवर त्यांनी भर दिला आणि त्यांच्या भाषणांचे संकलन 'लेक्चर्स फ्रॉम कोलंबो टू अल्मोरा' या नावाने प्रकाशित झाले.

त्यांनी शिक्षणाच्या स्वरूपाबाबतही विचार मांडले आणि केवळ पुस्तकी ज्ञानापेक्षा चारित्र्याच्या घडणीवर भर दिला. त्यांच्या भाषणांच्या नोंदी शिष्यांनी तयार केल्या आणि त्यांच्याच आधारे ग्रंथ संपादित झाले.

त्यांच्या कार्याचा अभ्यास आजही संशोधनाचा विषय आहे आणि त्यांच्या ग्रंथांच्या नव्या आवृत्त्या प्रकाशित होत असतात. त्यांच्या व्याख्यानांच्या नोंदी शिष्यांनी तयार केल्या आणि त्यांच्याच आधारे ग्रंथ संपादित झाले. मिशनच्या कामात जातीय भेदभाव न करता सेवा हे तत्त्व पाळले जाते, असे संस्थेच्या कार्यपद्धतीत नमूद केले आहे.

निधन आणि वारसा

विवेकानंदांचे निधन ४ जुलै १९०२ रोजी बेलूर मठ येथे झाले, तेव्हा ते ३९ वर्षांचे होते. अल्प आयुष्यात त्यांनी केलेल्या कार्याचा प्रभाव पुढील शतकभर टिकून राहिला आणि त्यांच्या विचारांचा प्रभाव भारतीय समाजसुधारक व स्वातंत्र्यसैनिक यांच्यावर पडला, असे अभ्यासक नमूद करतात.

त्यांच्या जन्मदिनी भारतात राष्ट्रीय युवा दिन साजरा केला जातो. कोलकाता येथील त्यांचे जन्मस्थान संग्रहालय म्हणून जतन करण्यात आले आहे आणि बेलूर मठ हे त्यांच्या कार्याचे प्रमुख केंद्र असून तेथे त्यांची समाधी आहे.

त्यांच्या नावाने अनेक शैक्षणिक संस्था व स्मारके देशभरात उभारली गेली आहेत. त्यांच्या कार्याचा अभ्यास आजही संशोधनाचा विषय असून त्यांच्या ग्रंथांच्या नव्या आवृत्त्या प्रकाशित होत असतात.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ६ नोव्हेंबर २०२६