राकेश शर्मा

राकेश शर्मा हे अंतराळात गेलेले पहिले भारतीय आहेत. ते भारतीय वायुसेनेचे लढाऊ विमानचालक होते. ३ एप्रिल १९८४ रोजी त्यांनी सोव्हिएत संघाच्या सोयुझ टी-११ या अंतराळयानातून उड्डाण केले आणि सल्युत ७ या अंतराळ स्थानकावर सात दिवसांहून अधिक काळ काम केले.

माहिती

वरील तारखा व वर्षे त्यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाच्या टप्प्यांची आहेत. २०२६ पर्यंत ते जिवंत आहेत आणि सार्वजनिक कार्यक्रमांतून विज्ञान प्रसाराचे काम करतात.

बालपण आणि शिक्षण

राकेश शर्मा यांचा जन्म १३ जानेवारी १९४९ रोजी पटियाला येथे झाला. लहानपणापासून त्यांना विमाने उडवण्याची आवड होती. त्यांनी हैदराबादमधील निजाम कॉलेजमध्ये शिक्षण घेतले आणि जुलै १९६६ मध्ये राष्ट्रीय संरक्षण अकादमीत प्रवेश घेतला.

१९७० मध्ये ते भारतीय वायुसेनेत अधिकारी म्हणून रुजू झाले. १९७१ च्या युद्धात त्यांनी मिग-२१ या लढाऊ विमानातून अनेक मोहिमा पार पाडल्या. पुढे ते चाचणी विमानचालकही झाले.

अंतराळ मोहीम

१९८२ मध्ये भारत आणि सोव्हिएत संघ यांनी संयुक्त अंतराळ मोहिमेचे नियोजन केले. १५० पात्र विमानचालकांमधून निवड करून राकेश शर्मा यांची अंतराळवीर म्हणून निवड झाली. त्यांनी मॉस्कोजवळील युरी गागारिन अंतराळवीर प्रशिक्षण केंद्रात प्रशिक्षण घेतले.

३ एप्रिल १९८४ रोजी ते युरी मालिशेव आणि गेनाडी स्त्रेकालोव यांच्यासोबत सोयुझ टी-११ यानातून उडाले. सल्युत ७ स्थानकावर त्यांनी ७ दिवस, २१ तास आणि ४० मिनिटे घालवली. या मोहिमेत ४३ प्रयोगांचे सत्र झाले आणि त्यांचे काम मुख्यतः जैववैद्यकशास्त्र आणि दूरसंवेदन या क्षेत्रांत होते. भारताच्या भूभागाची छायाचित्रे घेऊन त्यांनी नकाशांसाठी उपयुक्त माहिती गोळा केली.

प्रमुख कामगिरी

राकेश शर्मा यांच्या या मोहिमेमुळे अंतराळात माणूस पाठवणारा भारत चौदावा देश ठरला. ११ एप्रिल १९८४ रोजी त्यांचे यान कझाकस्तानमध्ये सुखरूप उतरले. परतीनंतर मॉस्कोमध्ये झालेल्या पत्रकार परिषदेत तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी विचारलेल्या प्रश्नाला उत्तर देताना त्यांनी अंतराळातून भारत कसा दिसतो हे सांगितले.

पुरस्कार आणि सन्मान

भारत सरकारने त्यांना अशोक चक्र हा सर्वोच्च शांतताकालीन वीरता पुरस्कार देऊन सन्मानित केले. सोव्हिएत संघाने त्यांना हिरो ऑफ द सोव्हिएत युनियन हा सन्मान दिला आणि तो मिळवणारे ते एकमेव भारतीय आहेत.

भारतीय विज्ञानातील योगदान

राकेश शर्मा यांच्या मोहिमेने भारताच्या अंतराळ कार्यक्रमाला नवी दिशा दिली. या मोहिमेतून मिळालेल्या अनुभवाचा उपयोग इस्रोने पुढील उपग्रह आणि दूरसंवेदन कार्यक्रमांसाठी केला. आज भारताच्या गगनयान कार्यक्रमात मानवी अंतराळ उड्डाणाची तयारी करताना त्यांच्या कारकिर्दीचा आदर्श पुढे ठेवला जातो.

संदर्भ

1. Rakesh Sharma — English Wikipedia
2. ISRO — अधिकृत संकेतस्थळ
3. भारतीय वायुसेना — अधिकृत संकेतस्थळ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६