राजा राममोहन रॉय

राजा राममोहन रॉय हे आधुनिक भारतातील सर्वात महत्त्वाचे समाजसुधारक मानले जातात. त्यांचा जन्म २२ मे १७७२ रोजी हुगळी जिल्ह्यातील राधानगर येथे झाला. त्यांनी सती प्रथेच्या विरोधात मोहीम चालवली. १८२८ मध्ये त्यांनी ब्राह्मो सभेची स्थापना केली. २७ सप्टेंबर १८३३ रोजी इंग्लंडमध्ये त्यांचे निधन झाले.

माहिती

त्यांना भारतीय पुनर्जागरणाचे जनक असे संबोधले जाते. अनेक भाषांचे ज्ञान आणि तर्कशुद्ध विचार यांमुळे त्यांची वेगळी ओळख होती.

त्यांनी स्त्रियांच्या हक्कांसाठीही काम केले. विधवा पुनर्विवाह आणि स्त्री शिक्षण या विषयांवर त्यांनी लेखन केले.

सुरुवातीचे जीवन

हुगळी जिल्ह्यातील राधानगर येथे त्यांचा जन्म झाला. त्यांचे कुटुंब कुलीन ब्राह्मण होते. वडील रामकांत रॉय हे महाराणीच्या जमिनीचे व्यवस्थापन पाहत होते.

त्यांनी पाटण येथे फारसी आणि अरबी भाषांचा अभ्यास केला. पुढे वाराणसी येथे त्यांनी संस्कृत आणि प्राचीन ग्रंथांचा अभ्यास केला. तरुण वयात त्यांनी इंग्रजीही शिकली.

त्यांनी १८०३ ते १८१४ या काळात ईस्ट इंडिया कंपनीत काम केले. नोकरी सोडल्यावर ते कलकत्त्यात राहायला गेले. तेथून त्यांनी सामाजिक कार्य सुरू केले.

भाषा आणि विचार

त्यांनी अनेक धर्मांच्या ग्रंथांचा अभ्यास केला. हिंदू, इस्लामी आणि ख्रिश्चन विचारांची त्यांना माहिती होती. या अभ्यासातून त्यांचा तर्काधारित दृष्टिकोन तयार झाला.

त्यांच्या मते धर्मातील अंधश्रद्धा आणि रूढी यांना ग्रंथांतील मूळ विचारांचा आधार नव्हता. त्यांनी मूर्तिपूजेला विरोध केला आणि एकेश्वरवादाचा पुरस्कार केला.

१८२६ मध्ये त्यांनी गौडीय व्याकरण हे पुस्तक प्रकाशित केले. हे बंगाली भाषेचे पहिले संपूर्ण व्याकरण मानले जाते. यामुळे बंगाली गद्य लेखनाच्या दिशेने एक पाऊल पडले.

आत्मीय सभा आणि ब्राह्मो सभा

१८१५ मध्ये त्यांनी आत्मीय सभेची स्थापना केली. या सभेत धार्मिक विषयांवर चर्चा होत असे. सदस्यांनी साध्या पद्धतीने उपासना करण्यावर भर दिला.

१८२८ मध्ये त्यांनी ब्राह्मो सभेची स्थापना केली. या सभेत मूर्ती ठेवण्यास मनाई होती. उपासना, प्रार्थना आणि नीतीविषयक विचार यांवर भर देण्यात आला.

पुढे या सभेचे रूपांतर ब्राह्मो समाजात झाले. देवेंद्रनाथ टागोर आणि इतरांनी या चळवळीचा विस्तार केला.

सतीविरोध

बालपणी त्यांनी आपल्या कुटुंबातील एका सतीची घटना पाहिली, असे त्यांच्या चरित्रांत नमूद आहे. या घटनेचा त्यांच्यावर खोल परिणाम झाला. सती प्रथेविरुद्ध त्यांनी पुढे आयुष्यभर काम केले.

त्यांनी ग्रंथांतील उताऱ्यांचा आधार घेऊन सतीचे समर्थन चुकीचे असल्याचे दाखवले. अनेक पुस्तिका आणि पत्रके त्यांनी या विषयावर प्रकाशित केली.

१८२९ मध्ये लॉर्ड विल्यम बेंटिंक यांनी सतीला बंदी घालणारा कायदा केला. या कायद्यामागे रॉय यांच्या मोहिमेचा मोठा वाटा होता. मात्र या निर्णयावर काही वर्तुळांतून तीव्र विरोध झाला.

शिक्षण आणि पत्रकारिता

१८२१ मध्ये त्यांनी संवाद कौमुदी हे बंगाली वृत्तपत्र सुरू केले. हे भारतातील सुरुवातीच्या वृत्तपत्रांपैकी एक मानले जाते. यात सामाजिक प्रश्नांवर लेखन होत असे.

त्यांनी मिरात-उल-अखबार हे फारसी वृत्तपत्रही काढले. वृत्तपत्रस्वातंत्र्यासाठी त्यांनी पुढाकार घेतला. अनेक निर्बंधांना त्यांनी आवाज दिला.

१८२२ मध्ये त्यांनी इंग्रजी शिक्षणाची शाळा सुरू केली. यात विज्ञान आणि गणित यांसारख्या विषयांना स्थान होते. आधुनिक शिक्षणाचा प्रसार हे त्यांचे प्रमुख ध्येय होते.

इंग्लंडचा प्रवास

१८३० मध्ये ते इंग्लंडला गेले. मुघल सम्राट अकबर दुसरा यांचे प्रतिनिधी म्हणून त्यांनी हा प्रवास केला. सतीबंदीचा कायदा कायम राहावा यासाठीही तेथे प्रयत्न झाले.

त्यांना राजा ही पदवी मुघल सम्राटाकडून मिळाली होती. इंग्लंडमध्ये त्यांनी अनेक सभा घेतल्या. तेथील समाजसुधारकांशी त्यांचा संपर्क झाला.

२७ सप्टेंबर १८३३ रोजी ब्रिस्टलजवळील स्टेपलटन येथे त्यांचे निधन झाले. त्यांचे वय ६१ वर्षे होते.

वारसा

बंगालमधील सुधारणांची परंपरा त्यांच्यापासून सुरू झाली. पुढील पिढीतील सुधारकांनी त्यांच्या कार्याचा आधार घेतला.

त्यांच्या नावाने अनेक शैक्षणिक संस्था आहेत. भारतीय पुनर्जागरणाचे प्रवर्तक म्हणून त्यांचे नाव आदराने घेतले जाते.

सुधारणांची व्याप्ती

राममोहन रॉय यांनी स्त्रियांच्या मालमत्तेच्या हक्काचा मुद्दा मांडला. विधवांना पतीच्या मालमत्तेत वाटा मिळावा, अशी त्यांची मागणी होती. या विषयावर त्यांनी लेखन केले.

त्यांनी बालविवाहाच्या प्रथेवरही टीका केली. लहान वयात विवाह झाल्याने आरोग्यावर परिणाम होतो, असे त्यांनी नमूद केले. या विषयावर समाजात चर्चा सुरू झाली.

त्यांनी पत्रकारितेच्या माध्यमातून जनजागृती केली. वृत्तपत्रांतून सुधारणांचा प्रचार होत असे. वृत्तपत्रस्वातंत्र्यासाठी त्यांनी केलेले प्रयत्न महत्त्वाचे मानले जातात.

त्यांच्या विचारांना त्या काळात तीव्र विरोध झाला. पुराणमतवादी वर्तुळांनी त्यांच्याविरुद्ध मोहीम चालवली. त्यांना समाजातून बहिष्कृत करण्याचे प्रयत्नही झाले.

परिणाम

त्यांच्या प्रयत्नांमुळे इंग्रजी शिक्षणाचा प्रसार वाढला. पुढील काळात अनेक शाळा आणि महाविद्यालये उभी राहिली.

त्यांच्या निधनानंतर ब्राह्मो समाजाचे काम इतरांनी पुढे नेले. सतीबंदी, स्त्री शिक्षण आणि पुनर्विवाह या विषयांवरील चर्चा दीर्घकाळ सुरू राहिली.

स्मरण

त्यांच्या कार्यामुळे बंगालमध्ये वृत्तपत्रांची परंपरा बळकट झाली. पुढील काळात अनेक सुधारकांनी याच मार्गाचा अवलंब केला. वृत्तपत्रांतून समाजसुधारणांचा प्रचार करण्याची पद्धत रुजली.

त्यांच्या स्मरणार्थ १९६४ मध्ये टपाल तिकीट काढण्यात आले. त्यांचे नाव भारतीय सुधारणांच्या इतिहासात अग्रस्थानी घेतले जाते. अनेक विद्यापीठांत त्यांच्या विचारांवर अभ्यास होतो.

त्यांच्या लेखनाचे संकलन संशोधनासाठी उपलब्ध आहे. त्यांच्या जीवनावर आधारित चरित्रेही प्रकाशित झाली आहेत.

संदर्भ

1. Britannica — Ram Mohan Roy
2. आझादी का अमृत महोत्सव — संस्कृती मंत्रालय
3. पश्चिम बंगाल सरकार
4. राष्ट्रीय अभिलेखागार, भारत
5. भारतीय टपाल विभाग — तिकिटे

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६