प्रणव मुखर्जी

प्रणव मुखर्जी हे भारताचे माजी राष्ट्रपती होते. त्यांचा जन्म ११ डिसेंबर १९३५ रोजी पश्चिम बंगालमधील मिराटी येथे झाला. पाच दशके त्यांनी सार्वजनिक जीवनात काम केले. २०१२ ते २०१७ या काळात ते राष्ट्रपती होते. ३१ ऑगस्ट २०२० रोजी नवी दिल्लीत त्यांचे निधन झाले.

माहिती

पश्चिम बंगालमधून राष्ट्रपतीपद भूषवणारे ते पहिले व्यक्ती होते. त्यांना राजकीय अनुभवाच्या बळावर सर्वपक्षीय आदर मिळाला होता. संसदेतील त्यांच्या भाषणांची नोंद घेतली जात असे.

त्यांना प्रणव दा असे आपुलकीने संबोधले जात असे. पक्षांतर्गत वाद सोडवण्यात त्यांची भूमिका महत्त्वाची मानली जात असे.

सुरुवातीचे जीवन

कमदा किंकर मुखर्जी यांचे ते पुत्र होते. त्यांचे वडील स्वातंत्र्यलढ्यात सहभागी होते. बीरभूम जिल्ह्यातील त्यांचे कुटुंब राजकीयदृष्ट्या सक्रिय होते.

त्यांनी कलकत्ता विद्यापीठातून पदवी, पदव्युत्तर पदवी आणि कायद्याची पदवी घेतली. सुरुवातीला त्यांनी पत्रकार आणि प्राध्यापक म्हणून काम केले.

१९५७ मध्ये सुव्रा मुखर्जी यांच्याशी त्यांचा विवाह झाला. त्यांना दोन मुलगे आणि एक कन्या आहे.

संसदीय कारकीर्द

१९६९ मध्ये ते राज्यसभेवर निवडून गेले. पश्चिम बंगालमधून त्यांची ही पहिली निवड होती. पुढे अनेक वर्षे त्यांनी राज्यसभेत प्रतिनिधित्व केले.

१९७० च्या दशकात त्यांनी काँग्रेसच्या संघटनेत महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या सांभाळल्या. १९८० मध्ये ते पहिल्यांदा केंद्रीय मंत्रिमंडळात आले.

१९८४ नंतर काही काळ त्यांनी स्वतःचा राजकीय गट स्थापन केला. १९८९ मध्ये ते पुन्हा काँग्रेसमध्ये परतले.

मंत्रीपदे

१९८२ ते १९८४ या काळात ते अर्थमंत्री होते. १९८४ मध्ये त्यांनी काही काळ परराष्ट्र खात्याची जबाबदारीही सांभाळली.

२००४ मध्ये त्यांना संरक्षण मंत्रालय मिळाले. २००६ मध्ये ते परराष्ट्र मंत्री झाले. या काळात अनेक देशांशी करार आणि संवाद साधले गेले.

२००९ ते २०१२ पर्यंत ते पुन्हा अर्थमंत्री होते. त्यांनी अर्थसंकल्प सादर करण्याची जबाबदारी अनेक वेळा पार पाडली.

राष्ट्रपतीपद

२५ जुलै २०१२ रोजी त्यांनी राष्ट्रपतीपदाची शपथ घेतली. त्यांची निवड मोठ्या बहुमताने झाली होती.

राष्ट्रपती म्हणून त्यांनी अनेक विधेयकांना मंजुरी दिली. काही विधेयके परत पाठवण्याचा अधिकारही त्यांनी वापरला.

२०१७ मध्ये वयोमानामुळे त्यांनी पुन्हा निवडणूक न लढण्याचा निर्णय घेतला. त्यांचा कार्यकाळ २५ जुलै २०१७ रोजी संपला.

लेखन आणि व्यक्तिमत्त्व

त्यांनी आत्मचरित्रात्मक पुस्तके लिहिली. यात त्यांच्या राजकीय अनुभवांची नोंद आहे. पुस्तकांतून संसदीय कारभाराची झलक मिळते.

ते कविता आणि संगीताचेही रसिक होते. त्यांची स्मरणशक्ती आणि कामाची तयारी यांचा उल्लेख अनेकांनी केला आहे.

२०१८ मध्ये त्यांनी एका सामाजिक संस्थेच्या कार्यक्रमात भाषण केले. या कार्यक्रमावर वेगवेगळ्या प्रतिक्रिया उमटल्या.

वारसा

२०१९ मध्ये त्यांना भारतरत्न देण्यात आले. २००८ मध्ये त्यांना पद्मविभूषण मिळाले होते.

संसदीय कारभारातील त्यांचा अनुभव दुर्मीळ मानला जातो. अर्थसंकल्प आणि करप्रणाली यांवरील त्यांचे काम अभ्यासाला उपयुक्त ठरते.

कोविड-१९ च्या काळात त्यांची प्रकृती बिघडली. ३१ ऑगस्ट २०२० रोजी त्यांचे निधन झाले.

संसदीय कारभारातील योगदान

प्रणव मुखर्जी यांनी संसदेत अनेक महत्त्वाच्या चर्चांत भाग घेतला. अर्थसंकल्प, परराष्ट्र धोरण आणि प्रशासकीय सुधारणा या विषयांवर त्यांची भाषणे नोंदवली गेली. त्यांची तयारी आणि आकडेवारीची जाण यांचे कौतुक केले जात असे.

पक्षाच्या कामात त्यांनी तडजोडीची भूमिका बजावली. काही वेळा वादग्रस्त प्रश्न सोडवण्यासाठी त्यांनी पुढाकार घेतला. यामुळे त्यांना सर्वपक्षीय आदर मिळाला.

ते काही काळ नियोजन आयोगाचे उपाध्यक्ष होते. १९९१ ते १९९६ या काळात हे पद त्यांनी भूषवले. या काळात आर्थिक सुधारणांच्या अंमलबजावणीवर काम झाले.

२००४ ते २०१२ या काळात ते लोकसभेत सभागृहाचे नेते होते. सरकारच्या विधेयकांना मंजुरी मिळवण्यात त्यांची भूमिका महत्त्वाची होती.

राष्ट्रपती म्हणून त्यांनी संविधानाच्या चौकटीत राहून काम केले. विधेयकांवर निर्णय घेताना त्यांनी घटनात्मक तरतुदींचा आधार घेतला.

त्यांच्या कारकाळात अनेक विधेयके मंजूर झाली. काही प्रकरणांत त्यांनी स्पष्टीकरणासाठी विधेयके परत पाठवली. या कृतींमुळे राष्ट्रपतीपदाच्या अधिकारांची चर्चा झाली.

पुस्तके आणि स्मरण

त्यांची पुस्तके त्यांच्या राजकीय प्रवासाची नोंद करतात. द ड्रॅमॅटिक डिकेड, द टर्ब्युलंट इयर्स आणि द कोअलिशन इयर्स ही तीन पुस्तके प्रकाशित झाली आहेत. यात १९६० च्या दशकापासूनच्या घटनांचा आढावा आहे.

या पुस्तकांत त्यांनी अनेक नेत्यांची व्यक्तिचित्रे रेखाटली आहेत. काही वर्णने वादग्रस्तही ठरली. तरीही ती संसदीय इतिहासाच्या अभ्यासासाठी उपयोगी मानली जातात.

त्यांच्या नावाने अनेक पुरस्कार आणि व्याख्यानमाला सुरू आहेत. विद्यार्थ्यांसाठी शिष्यवृत्तीही दिली जाते. सार्वजनिक प्रशासनाच्या अभ्यासासाठी त्यांचे नाव वापरले जाते.

त्यांच्या निधनानंतर सात दिवसांचा राष्ट्रीय दुखवटा जाहीर करण्यात आला. देशभरातील नेत्यांनी त्यांच्या कार्याचे स्मरण केले. संसदेतही त्यांना श्रद्धांजली अर्पण करण्यात आली.

त्यांच्या कारकिर्दीतील एकूण पन्नास वर्षांहून अधिक काळ सार्वजनिक जीवनाने व्यापलेला आहे. या काळात त्यांनी पक्ष, सरकार आणि संविधान अशा तिन्ही स्तरांवर काम केले. हा त्रिस्तरीय अनुभव भारतीय राजकारणात दुर्मिळ मानला जातो.

त्यांची समाधी दिल्लीत आहे. त्यांच्या आठवणी जपण्यासाठी कुटुंबाने काही उपक्रम सुरू ठेवले आहेत.

त्यांच्या नावाने एक स्मारक संग्रहालय उभारण्याची मागणी अनेक वेळा झाली आहे. त्यांची पुस्तके आणि भाषणे संशोधकांसाठी उपलब्ध आहेत.

संदर्भ

1. राष्ट्रपती भवन — प्रणव मुखर्जी
2. Britannica — Pranab Mukherjee
3. भारत सरकार — भारतरत्न
4. अर्थ मंत्रालय, भारत सरकार
5. राज्यसभा — सदस्य माहिती

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६