प्रचितगड किल्ला

प्रचितगड हा महाराष्ट्रातील रत्नागिरी जिल्ह्यातील एक दुर्गम डोंगरी किल्ला आहे. तो संगमेश्वर तालुक्यात शृंगारपूर गावाजवळ वसला आहे. किल्ला चांदोली राष्ट्रीय उद्यानाच्या पश्चिम टोकाला आहे. चार जिल्ह्यांच्या सीमेवर असलेला हा भाग घनदाट जंगलाने वेढलेला आहे. काही ऐतिहासिक कागदपत्रांत या किल्ल्याचा उल्लेख उचितगड असा आला आहे. सध्या गडावरील बहुतेक वास्तू भग्न अवस्थेत आहेत.

माहिती

तपशील	माहिती
जिल्हा	रत्नागिरी
तालुका	संगमेश्वर
जवळचे गाव	शृंगारपूर
परिसर	चांदोली राष्ट्रीय उद्यानाचे पश्चिम टोक
समुद्रसपाटीपासून उंची	सुमारे ५४० मीटर (स्रोतांत मतभेद)
बांधकाम	इ.स. १४०४, राणा जाखूराय सुर्वे
शिवाजी महाराजांकडे	इ.स. १६६१
ब्रिटिशांकडे	इ.स. १८१८
बुरूज	सुरुवातीला १८, आता सुमारे १२
सध्याची स्थिती	भग्न अवशेष
चढाईचा वेळ	शृंगारपूरहून ५ ते ८ तास

किल्ल्याकडे येणाऱ्या दोन्ही वाटा सह्याद्रीची मुख्य रांग आणि किल्ला यांच्यामधील खिंडीत एकत्र येतात. खिंडीतून पुढे एका शिडीवरून किल्ल्यावर पोहोचता येते. ही वाट अतिशय खडतर आहे.

पावसाचे प्रमाण या भागात खूप आहे. त्यामुळे गडावरील दगडी बांधकाम झपाट्याने झिजत आहे. गडावर बारमाही पाणी नाही.

इतिहास

किल्ल्याचे बांधकाम इ.स. १४०४ मध्ये राणा जाखूराय सुर्वे यांनी केल्याचे सांगितले जाते. सोळाव्या शतकात सूर्यराव सुर्वे यांनी त्याची फेरबांधणी केली असावी, असे दगडी बांधकामावरून अनुमान काढले जाते. सुर्वे हे संगमेश्वर आणि शृंगारपूर परिसराचे आदिलशाही सरदार होते. त्यांच्या अंमलाखाली शृंगारपूर आणि प्रचितगड होता.

सभासद बखरीत छत्रपती शिवाजी महाराजांनी बांधलेल्या किल्ल्यांच्या यादीत प्रचितगडचे नाव येते. याचा अर्थ किल्ला महाराजांनीही बांधला असावा. काही काळ तो सुर्व्यांकडे होता आणि नंतर महाराजांनी तो परत घेतला. शिवभारत, जेधे शकावली आणि शिवचरित्र प्रदीप या ग्रंथांत इ.स. १६६१ मध्ये महाराजांनी प्रचितगड जिंकल्याचा उल्लेख आहे. एका नोंदीनुसार ही मोहीम तानाजी मालुसरे यांच्या नेतृत्वाखाली झाली.

छत्रपती संभाजी महाराजांच्या काळात किल्ला स्वराज्यातच होता. त्यांचा मुक्काम पायथ्याशी असलेल्या शृंगारपूरमध्ये अनेक वेळा झाला. गडावरील वास्तू आणि अवशेष पाहून किल्ला कधीच मोगलांकडे किंवा अन्य मुस्लिम सत्ताधीशांकडे गेला नसावा, असे अभ्यासक म्हणतात.

मराठा साम्राज्याच्या अस्तानंतर इ.स. १८१८ मध्ये ब्रिटिश लष्करी अधिकाऱ्यांनी किल्ला जिंकला. किल्ला पाडल्याचे उल्लेख काही ठिकाणी येतात. मात्र प्रत्यक्षात किल्ल्यावर जाणारे रस्ते सुरुंग लावून उडवण्यात आले, असेही म्हटले जाते. त्यानंतर किल्ला निर्जन झाला.

वास्तुरचना

किल्ल्यावर कातळात खोदलेल्या दहा ते बारा पायऱ्या चढल्यानंतर दरवाजाचे अवशेष दिसतात. दरवाजाची कमान आता शिल्लक नाही. मात्र कमान ज्या खांबांवर उभी होती ते खांब आहेत. दरवाजा उत्तराभिमुख आहे.

किल्ला दक्षिणोत्तर पसरलेला आहे. दक्षिण टोकाकडे भवानी देवीचे घुमटीच्या आकाराचे मंदिर आहे. मंदिरात दोन मूर्ती आहेत. एक सुमारे तीन फूट उंचीची भैरवाची मूर्ती आणि दुसरी सुमारे अडीच फूट उंचीची देवीची मूर्ती आहे. दोन्ही मूर्तींच्या हातात ढाल आणि तलवार आहे. मंदिराच्या जोत्यावर चार तोफा ठेवलेल्या आहेत. तोफा सुमारे साडेचार ते पाच फूट लांबीच्या आहेत. त्यांना चुना लावलेला असल्याने त्या पांढऱ्या दिसतात.

मंदिराच्या पूर्वेकडे सुमारे तीस फूट खाली एक सपाटी आहे. येथे कातळात लेण्यासारखी खोदलेली पाण्याची टाकी आहे. तिला खांब आहेत. खडकात खोदलेल्या अशा एकूण पाच टाकी या भागात आहेत. या टाक्या आतून एकमेकींना जोडलेल्या आहेत. गडाच्या दक्षिण भागात एक कोठार आहे. त्याचे छप्पर शिल्लक नाही, पण भिंती सुस्थितीत आहेत.

गडाला सुरुवातीला एकूण अठरा बुरूज होते, असे उल्लेख आहेत. आता सुमारे बारा बुरूज अस्तित्वात आहेत.

मंदिराच्या घुमटीसमोर सुमारे पंधरा ते वीस फूट अंतरावर एक दीपमाळ आहे. तिच्याजवळ एका देवीची छोटी मूर्ती आहे. भवानी देवीची घुमटी हा गडाचा सर्वोच्च माथा आहे. कोठारसदृश भागाजवळ आणि भवानी मंदिराजवळ जुन्या बांधकामाच्या जोती दिसतात. गड सह्याद्रीच्या मुख्य रांगेपासून थोडा वेगळा झालेला आहे. त्यामुळे त्याच्या तीन बाजूंना खोल दऱ्या आहेत. या नैसर्गिक संरक्षणामुळे तटबंदीची गरज कमी झाली होती.

चढाई व परिसर

शृंगारपूर हे किल्ल्याचे पायथ्याचे गाव आहे. संगमेश्वरपासून ते सुमारे बारा किलोमीटर आहे. शृंगारपूर ते गड असा प्रवास पाच ते आठ तासांचा आहे. चांदोली धरणाच्या बाजूने जाणारी वाट अधिक लांब आणि जंगलातून जाणारी आहे.

किल्ल्याचा परिसर घनदाट जंगलाने भरलेला आहे. रस्ता नसल्याने वाटाड्याची मदत आवश्यक ठरते. पावसाळ्यात कातळ ओलसर होतो आणि चढाई धोकादायक बनते.

चांदोली राष्ट्रीय उद्यानात साध आणि कंधार धो अशी दोन ठिकाणे प्रसिद्ध आहेत. साध ही ज्वालामुखीच्या थंड झालेल्या लाव्हारसापासून तयार झालेली रचना आहे. कंधार धो हा वारणा नदीवरील धबधबा आहे. किल्ल्याजवळ भैरव आणि भवानी यांचे जुने मंदिर आहे.

सध्याची अवस्था

गडावर पडणाऱ्या प्रचंड पावसामुळे अवशेष नामशेष होण्याच्या मार्गावर आहेत. दरवाजाचे खांब, मंदिराची घुमटी आणि कोठाराच्या भिंती आज उरलेल्या महत्त्वाच्या खुणा आहेत.

दुर्गमतेमुळे येथे पर्यटकांची गर्दी होत नाही. त्यामुळे कचरा आणि हानी कमी आहे. मात्र संवर्धनाचे कामही होत नाही. या किल्ल्यावर मुक्काम करण्यासाठी वनविभागाची पूर्वपरवानगी आवश्यक असते.

गडावर जाण्यापूर्वी पुरेशी तयारी करावी लागते. संपूर्ण प्रवासासाठी दोन दिवसांचा वेळ ठेवावा लागतो. वाटाडा, पाणी, अन्न आणि औषधे सोबत घ्यावी लागतात. एकट्याने किंवा लहान गटाने ही चढाई करू नये, असा सल्ला अनुभवी गिर्यारोहक देतात.

पर्यावरण व जंगल

प्रचितगड चांदोली राष्ट्रीय उद्यानाच्या सीमेवर आहे. त्यामुळे गडाच्या आसपास घनदाट सदाहरित आणि मिश्र जंगल आहे. या जंगलात वाघ, बिबट्या, सांबर आणि अनेक पक्षी आढळतात.

पश्चिम घाटातील या भागात पावसाचे प्रमाण अत्यंत जास्त आहे. त्यामुळे गडावरील दगडी बांधकामावर शेवाळ आणि ओलावा राहतो. वन्यप्राण्यांची वर्दळ असल्याने रात्रीचा प्रवास टाळावा, असा सल्ला दिला जातो.

गडाच्या आसपास रस्ते नसल्याने वाहनाने केवळ शृंगारपूरपर्यंतच पोहोचता येते. तेथून पुढील प्रवास पायीच करावा लागतो.

गडाच्या पायथ्याशी असलेल्या शृंगारपूर गावाचा स्वतंत्र इतिहास आहे. हे गाव येसूबाईंचे माहेर मानले जाते.

पूर्वी येथून दाभोळ आणि संगमेश्वर या बंदरांशी व्यापार होत असे. सुर्वे सरदारांनी मोठ्या प्रमाणात जहाजे बांधल्याचे उल्लेख आहेत.

शृंगारपूर येथील घोडदळ अश्वदौलत म्हणून प्रसिद्ध होते, असे नोंदींत म्हटले आहे.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६