तानाजी मालुसरे

तानाजी मालुसरे (मृत्यू: ४ फेब्रुवारी १६७०) हे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यातील सरदार आणि विश्वासू सहकारी होते. पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर परिसरातील मालुसरे घराण्यात जन्मलेल्या तानाजींनी स्वराज्याच्या अनेक मोहिमांमध्ये भाग घेतला. इ.स. १६७० मध्ये मुघलांच्या ताब्यात असलेला कोंढाणा किल्ला जिंकण्याच्या मोहिमेत ते धारातीर्थी पडले. या लढाईनंतर शिवाजी महाराजांनी किल्ल्याचे नाव सिंहगड असे ठेवले आणि तानाजींच्या स्मृतीत तेथे स्मारक उभारले गेले.

माहिती

प्रारंभिक जीवन

तानाजी मालुसरे यांचे कुटुंब पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर तालुक्यातील उमरठे व गोडवली या परिसरातील होते. त्यांचे वडील सरदार काळोजी मालुसरे हे या भागातील परिचित सरदार होते. मालुसरे घराण्याचे स्वराज्याच्या सुरुवातीच्या काळापासूनच्या राजकीय आणि सैन्यविषयक संबंधांचे उल्लेख स्थानिक परंपरेत आढळतात.

तानाजी शिवाजी महाराजांच्या वयाने जवळचे सहकारी होते, असे परंपरेत सांगितले जाते. त्यांच्या बालपणाबद्दलचे तपशील मर्यादित आहेत; समकालीन कागदपत्रांमध्ये त्यांच्या तरुणपणाची फारशी नोंद आढळत नाही. त्यांचा उल्लेख प्रामुख्याने स्वराज्याच्या सैन्यविषयक कामकाजाच्या संदर्भात येतो.

स्वराज्यातील कारकीर्द

शिवाजी महाराजांनी आपल्या स्वराज्याचा विस्तार करताना अनेक सरदारांची मदत घेतली आणि त्यांपैकी तानाजी मालुसरे एक होते. स्वराज्याच्या मोहिमांमध्ये त्यांनी सैन्याचे नेतृत्व केल्याचे तसेच किल्ल्यांच्या व्यवस्थापनात जबाबदाऱ्या पार पाडल्याचे उल्लेख आहेत. ते महाराजांच्या विश्वासातील सरदारांपैकी एक मानले जातात.

स्वराज्याच्या सुरुवातीच्या काळात किल्ले, वाटा आणि गावांच्या व्यवस्थेसाठी स्थानिक सरदारांची नेमणूक केली जात होती. तानाजींसारख्या घराण्यांतील सरदारांना सैन्याची जमवाजमव, हत्यारांची व्यवस्था आणि मावळ्यांचे प्रशिक्षण यांसारखी कामे सोपवली जात असत. या कामातूनच त्यांना डोंगराळ प्रदेशातील लढाईचा अनुभव आला.

त्यांच्या कारकिर्दीतील अनेक तपशील ऐतिहासिक दस्तऐवजांमध्ये त्रोटक स्वरूपात उपलब्ध आहेत. त्यामुळे त्यांनी कोणत्या कोणत्या मोहिमांमध्ये प्रत्यक्ष भाग घेतला, याची निश्चित यादी देणे कठीण आहे. मात्र कोंढाणा मोहिमेतील त्यांची भूमिका आणि त्यातील त्यांचा मृत्यू ही घटना सर्वाधिक प्रसिद्ध आहे.

कोंढाणा किल्ल्याची पार्श्वभूमी

कोंढाणा किल्ला पुण्याजवळील सह्याद्रीच्या डोंगररांगेवर वसलेला असून त्याचे भौगोलिक महत्त्व लक्षणीय होते. इ.स. १६६० च्या दशकात हा किल्ला मुघलांच्या ताब्यात गेला. पुरंदरच्या तहानंतर स्वराज्याची परिस्थिती बदलली आणि अनेक किल्ले मुघलांच्या अधिपत्याखाली राहिले.

इ.स. १६७० मध्ये शिवाजी महाराजांनी आपल्या ताब्यातील किल्ले पुन्हा मिळवण्याचे आणि आसपासचा प्रदेश बळकट करण्याचे ठरवले. कोंढाणा किल्ल्यावर मुघल सैन्याचा तळ होता आणि तेथील सरदाराचा उल्लेख ऐतिहासिक परंपरेत उदयभान या नावाने येतो. किल्ल्याची उंची, कडे आणि दुर्गमता यामुळे तो जिंकणे सोपे नव्हते.

सह्याद्रीतील किल्ले जिंकण्यासाठी बहुधा कडेचा मार्ग, गनिमी कावा आणि अचानक केलेला हल्ला यांचा वापर केला जात असे. कोंढाण्याच्या बाबतीतही अशाच पद्धतीचा वापर झाल्याचे परंपरेत सांगितले जाते. किल्ल्यावर पाण्याचा साठा आणि अन्नधान्याची व्यवस्था असल्याने दीर्घ संरक्षण शक्य होते, त्यामुळे अचानक हल्ला हाच पर्याय उरत होता.

मोहिमेची तयारी

कोंढाणा जिंकण्याची जबाबदारी तानाजी मालुसरेंनी स्वीकारली. परंपरेनुसार महाराजांनी किल्ल्यावर अचानक हल्ला करून तो ताब्यात घेण्याची योजना आखली आणि त्यासाठी तानाजींनी मावळ्यांची निवड केली. मोहिमेची तयारी गुप्त ठेवण्यात आली होती.

या मोहिमेत सहभागी मावळ्यांची संख्या व नावे यांबाबत स्रोतांमध्ये एकवाक्यता नाही. मोहिमेचे नेतृत्व तानाजींकडे होते आणि त्यांना इतर सरदारांची साथ होती, असे परंपरेत सांगितले जाते. या सहकाऱ्यांची नावे व त्यांच्या भूमिका यांबाबत मात्र तपशील मर्यादित आहेत.

या मोहिमेबद्दल अनेक कथा परंपरेत प्रचलित आहेत. त्यांपैकी एका कथेनुसार किल्ल्याच्या कडेला दोर बांधून वर चढण्यासाठी घोरपडीचा उपयोग करण्यात आला. ही कथा लोकपरंपरेत व मराठी साहित्यात व्यापकपणे रुजली आहे, मात्र तिला समकालीन ऐतिहासिक दस्तऐवजांचा पूर्ण आधार नाही. त्यामुळे ती परंपरागत वर्णन म्हणूनच पाहिली जाते.

४ फेब्रुवारी १६७० ची लढाई

४ फेब्रुवारी १६७० रोजी रात्रीच्या वेळी मावळ्यांनी किल्ल्यावर चढाई केली आणि किल्ल्यावरील सैन्याशी लढाई सुरू झाली. अचानक झालेल्या या हल्ल्यामुळे किल्ल्यावर गोंधळ उडाला. लढाईत तानाजी मालुसरे गंभीररीत्या जखमी झाले आणि त्यांचा मृत्यू झाला, तर किल्ला स्वराज्याच्या ताब्यात आला.

या लढाईत दोन्ही बाजूंचे मोठे नुकसान झाल्याचे नमूद केले जाते. किल्ला जिंकल्यानंतर स्वराज्याच्या सैन्याने तो ताब्यात घेतला आणि त्याची व्यवस्था पुन्हा बांधली. या घटनेनंतर किल्ल्याचे नाव बदलून 'सिंहगड' असे ठेवण्यात आले.

लढाईचा नेमका क्रम, वेळ आणि दोन्ही बाजूंच्या हानीचे तपशील यांबाबत स्रोतांमध्ये फरक आढळतो. परंपरागत वर्णनात या लढाईला विशेष महत्त्व दिले गेले आहे, त्यामुळे ऐतिहासिक तपशिलांचा अभ्यास करताना स्रोतांची तुलना करणे आवश्यक ठरते.

"गड आला पण सिंह गेला"

किल्ला जिंकल्याची बातमी शिवाजी महाराजांना मिळाल्यावर त्यांनी तानाजींच्या मृत्यूबद्दल खंत व्यक्त केली, असे परंपरेत सांगितले जाते. "गड आला पण सिंह गेला" ही उक्ती या प्रसंगाशी जोडून वारंवार उद्धृत केली जाते. ही उक्ती ऐतिहासिक नोंदीपेक्षा लोकपरंपरेतील वर्णनातून प्रचलित झाली आहे.

तानाजींच्या स्मृतीत किल्ल्यावर स्मारक उभारण्यात आले. त्यांच्या कुटुंबियांना स्वराज्याकडून आदर व आश्रय मिळाला, असे उल्लेख आहेत. त्यांचे पुत्र रायबा मालुसरे यांचाही पुढील काळात स्वराज्याच्या कामकाजात उल्लेख येतो.

दरवर्षी फेब्रुवारीमध्ये किल्ल्यावर स्मृतिदिनानिमित्त कार्यक्रम होतो आणि त्यास मोठ्या संख्येने लोक उपस्थित राहतात. पावसाळ्यात या मार्गावर घसरणीचा धोका असल्याने काळजी घेण्याचा सल्ला दिला जातो.

स्मरणार्थ स्थळे

सिंहगड किल्ल्यावरील तानाजी मालुसरे यांचे स्मारक हे प्रमुख स्मृतिस्थळ आहे. किल्ल्यावरील स्मारकस्थळ पुणेकरांसाठी परिचित ठिकाण असून दरवर्षी फेब्रुवारीमध्ये तेथे स्मृतिदिनानिमित्त कार्यक्रम होतात. पुणे शहरातही त्यांचा पुतळा उभारण्यात आला आहे.

सिंहगड किल्ला हा पुण्याजवळील लोकप्रिय पर्यटनस्थळ असून तेथील ऐतिहासिक वारसा व निसर्गसौंदर्य यांमुळे भेट देणाऱ्यांची संख्या मोठी आहे. किल्ल्यावर जाण्यासाठी पुण्याहून रस्ता तसेच पायी जाणारे मार्ग उपलब्ध आहेत. गर्दीच्या काळात कचरा व वाहनांचा ताण यामुळे किल्ल्याच्या परिसरावर दबाव येतो, असे पर्यावरणविषयक अहवालांतून नमूद केले जाते.

सिंहगडाच्या लढाईवर आधारित पोवाडे आजही ग्रामीण भागांत गायले जातात आणि या परंपरेमुळे तानाजींचे नाव सर्वसामान्य लोकांच्या स्मरणात राहिले आहे. किल्ल्यावरील वास्तूंच्या दुरुस्तीची कामे वेळोवेळी हाती घेतली जातात.

वारसा आणि ऐतिहासिक स्रोत

तानाजी मालुसरे यांचे व्यक्तिमत्त्व मराठी लोकसाहित्य, पोवाडे, नाटके आणि चित्रपट यांतून वारंवार चित्रित झाले आहे. पोवाडे व लोकगीतांमधून त्यांची कथा पिढ्यानपिढ्या पुढे आली; या साहित्यात लढाईचे वर्णन भावनाप्रधान शैलीत केले जाते, त्यामुळे ऐतिहासिक तपशिलांसाठी ते थेट साधन म्हणून वापरता येत नाही.

ऐतिहासिक दृष्ट्या पाहता, तानाजी मालुसरे यांच्याविषयीची माहिती मर्यादित समकालीन साधनांवर आधारित असून बरीचशी माहिती परंपरा व बखरींमधून आलेली आहे. त्यामुळे त्यांच्या जीवनातील तारखा व तपशील यांबाबत अभ्यासक सतर्कता बाळगतात. तरीही स्वराज्यासाठी त्यांनी दिलेले योगदान आणि कोंढाणा मोहिमेतील त्यांची भूमिका यांविषयी मतभेद नाहीत.

कोंढाण्याची लढाई ही स्वराज्याच्या पुनरुत्थानाच्या टप्प्यातील महत्त्वाची घटना मानली जाते. या विजयामुळे पुणे परिसरातील स्वराज्याची स्थिती अधिक बळकट झाली, असे इतिहासलेखनात नमूद केले जाते. त्यांच्या नावाने अनेक शाळा, संस्था आणि स्मृतिसमिती कार्यरत आहेत.

संदर्भ

1. विकिपीडिया — तानाजी मालुसरे
2. महाराष्ट्र पर्यटन — सिंहगड व पुणे परिसर
3. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभाग — अधिकृत संकेतस्थळ
4. पुणे जिल्हा प्रशासन — अधिकृत संकेतस्थळ
5. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स — पुणे जिल्हा इतिहास
6. आझादी का अमृत महोत्सव — भारत सरकार

शेवटचे संपादन: ६ नोव्हेंबर २०२६