पाँपेई

पाँपेई हे इटलीच्या कंपानिया प्रदेशातील प्राचीन रोमन शहर होते, जे ७९ इसवी साली व्हेसुव्हियस ज्वालामुखीच्या उद्रेकात राखेखाली गाडले गेले. उद्रेकाच्या वेळी शहरातील इमारती, रस्ते, दुकाने व घरगुती वस्तू जशा होत्या तशाच स्थितीत पुरल्या गेल्या. यामुळे एका प्राचीन रोमन शहराचे संपूर्ण चित्र जगातील अन्य कोणत्याही ठिकाणी उपलब्ध नाही, असे युनेस्कोने नमूद केले आहे. अठराव्या शतकाच्या मध्यापासून येथे पद्धतशीर उत्खनन सुरू आहे. आज शहराचे सुमारे दोन तृतीयांश भाग प्रकाशात आणले गेले आहे. येथील भित्तिचित्रे, मोजेक व दैनंदिन वस्तू यांमुळे पुरातत्त्वशास्त्राच्या अभ्यासास या स्थळाने नवा आधार दिला. १९९७ मध्ये पाँपेई, हर्क्युलेनियम आणि तोरे आनुन्झियाता यांना एकत्रितपणे जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट करण्यात आले.

माहिती

पाँपेई शहर नेपल्सजवळ व्हेसुव्हियस पर्वताच्या पायथ्याशी वसलेले होते. शहराचे क्षेत्रफळ सुमारे ६४ ते ६६ हेक्टर असून त्यापैकी सुमारे ४४ हेक्टर भाग उत्खननाने उघड झाला आहे. उद्रेकाच्या वेळी शहराची लोकसंख्या सुमारे वीस हजार होती, असा एक अंदाज आहे; मात्र संशोधकांमध्ये या आकड्याबाबत मतभेद आहेत. शहराची रचना ग्रीक नगररचनेच्या आदर्शावर आधारित मानली जाते, तरी ती कठोर चौकोनी जाळीत नाही. रस्ते सरळ व सुस्थित असून काही ठिकाणी उंच केलेले फुटपाथ आहेत. उत्खननात सुमारे दीड हजार इमारती व स्मारके उघड झाली आहेत. युनेस्कोच्या नोंदीत या स्थळाचे क्षेत्रफळ सुमारे ९८ हेक्टर असल्याचे म्हटले आहे, ज्यात आसपासची काही रचनाही समाविष्ट आहेत.

शहराचा इतिहास

पाँपेईचा उगम इसवीपूर्व सहाव्या शतकाच्या सुमारास झाला, असे पुरातत्त्वीय पुरावे सूचित करतात. नंतर हे शहर रोमच्या प्रभावाखाली आले आणि इसवीपूर्व दुसऱ्या शतकात त्याचा मोठा विकास झाला. द्राक्षारस व तेल यांच्या उत्पादनामुळे येथील अर्थव्यवस्था बळकट झाली. सार्वजनिक स्नानगृहे, दोन नाट्यगृहे, एक क्रीडांगण आणि मोठा मध्यवर्ती चौक अशा सुविधा शहरात होत्या. ६२ इसवी साली मोठ्या भूकंपामुळे शहराचे मोठे नुकसान झाले आणि दुरुस्तीचे काम सुरू होते. ते पूर्ण होण्यापूर्वीच ७९ इसवी साली ज्वालामुखीचा उद्रेक झाला. शहराच्या भिंती व प्रवेशद्वारे यांचे अवशेष आजही पाहायला मिळतात. शहराच्या अर्थव्यवस्थेचा आधार शेती, द्राक्षारस उत्पादन आणि बंदराजवळील व्यापार हा होता. श्रीमंत घरे आणि सामान्य कारागिरांची घरे यांतील फरकावरून तत्कालीन समाजरचनेची कल्पना येते. शहरात अनेक धार्मिक स्थळे होती आणि त्या काळात ग्रीक व रोमन देवतांची उपासना केली जात असे. सार्वजनिक जीवनाचे केंद्र असलेल्या मध्यवर्ती चौकाभोवती प्रशासकीय इमारती होत्या.

७९ इसवीचा उद्रेक

परंपरेनुसार उद्रेक २४ ऑगस्ट ७९ इसवी रोजी झाला, असे मानले जाते; मात्र काही संशोधक हिवाळ्यातील तारखेकडे झुकतात, कारण उत्खननात सापडलेल्या काही पुराव्यांतून शरद ऋतूचे संकेत मिळतात. उद्रेकात व्हेसुव्हियसने राख, कारंजे व ज्वालामुखीय कणांचे मोठे स्तर शहरावर टाकले. पाँपेईचा बहुतांश भाग राख व लहान दगडांनी झाकला गेला, तर हर्क्युलेनियमवर उष्ण वायूंचे प्रवाह कोसळले. अनेक रहिवासी पळून जाण्यात यशस्वी झाले, तर काहींचा मृत्यू झाला. अठराव्या शतकापासून उत्खननात सापडलेल्या पोकळ्यांत प्लास्टर ओतून मृतांच्या आकृती तयार केल्या गेल्या; या आकृत्यांनी उद्रेकाची भीषणता जगासमोर आणली. या पद्धतीचा वापर १८६० च्या दशकात सुरू झाला, असे नोंदी सांगतात.

तपशील	माहिती
स्थान	कंपानिया, इटली
उद्रेकाची तारीख	२४ ऑगस्ट ७९ इसवी (परंपरेनुसार)
शहराचे क्षेत्रफळ	सुमारे ६४ ते ६६ हेक्टर
उत्खनित भाग	सुमारे ४४ हेक्टर
लोकसंख्येचा अंदाज	सुमारे २०,०००
जागतिक वारसा समावेश	१९९७
उत्खननारंभ	अठराव्या शतकाचा मध्य

उत्खननाचा इतिहास

पाँपेईचे पुनर्शोधन अठराव्या शतकाच्या मध्यात झाले आणि तेव्हापासून उत्खनन सतत चालू आहे. सुरुवातीच्या काळात उत्खनन हे मौल्यवान वस्तू शोधण्याच्या हेतूने केले जात असे. नंतर पद्धती बदलल्या आणि संपूर्ण शहराची नोंद घेऊन जतन करण्यावर भर दिला गेला. पाँपेईने पुरातत्त्वशास्त्राच्या पद्धतींच्या विकासात महत्त्वाची भूमिका बजावली, असे अभ्यासांत म्हटले जाते. अठराव्या व एकोणिसाव्या शतकात युरोपीय प्रवाशांनी येथे भेट देऊन या स्थळाची ख्याती वाढवली. विसाव्या शतकात उत्खननाचा वेग वाढला, मात्र त्याचबरोबर जतनाचे प्रश्नही तीव्र झाले.

दैनंदिन जीवनाचे पुरावे

पाँपेईचे महत्त्व म्हणजे ते एका ठराविक क्षणातील संपूर्ण सामाजिक जीवनाचे चित्र देतात. घरांतील स्वयंपाकघरे, भांडी, दिवे व फर्निचर यांचे अवशेष आजही पाहायला मिळतात. भिंतींवरील भित्तिचित्रे घरमालकांची अभिरुची व सामाजिक स्थान दर्शवतात. रस्त्याच्या कडेला असलेली दुकाने व खाद्यपदार्थ विकणारी स्थळे यांवरून तत्कालीन व्यापाराची कल्पना येते. पिठाची गिरणी, तेलाचे कोल्हू आणि द्राक्षारस तयार करण्याची ठिकाणे येथे आढळली आहेत. निवडणुकीच्या जाहिराती, प्रेमकविता आणि दैनंदिन टिपणे अशा भिंतींवरील कोरीव लिखाणांतून सामान्य लोकांचे जीवन उभे राहते. शहरातील सार्वजनिक स्नानगृहे तत्कालीन सामाजिक जीवनाचे केंद्र होते, असे संशोधक म्हणतात.

जतन आणि आव्हाने

पाँपेईसमोरील सर्वात मोठे आव्हान म्हणजे उघड झालेल्या रचनांचे जतन. हवामान, पाऊस, वनस्पतींची वाढ आणि पर्यटकांची गर्दी यांमुळे भिंती व भित्तिचित्रे झपाट्याने झीजतात. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धातील काही दुरुस्त्या योग्य पद्धतीने झाल्या नाहीत, असे मूल्यांकनांत म्हटले गेले आहे. या समस्यांना तोंड देण्यासाठी विशेष संवर्धन प्रकल्प राबवले गेले आणि स्थळाच्या व्यवस्थापनासाठी स्वायत्त प्राधिकरण निर्माण करण्यात आले. झाकण्याची व्यवस्था, पाण्याचा निचरा व भिंतींचे स्थिरीकरण यांवर सतत काम चालते. काही घरे फक्त नियोजित वेळेतच उघडली जातात, जेणेकरून त्यांवरील भार कमी राहतो.

पाँपेई आणि हर्क्युलेनियम

पाँपेईजवळचे हर्क्युलेनियम हेही त्याच उद्रेकात नष्ट झाले, मात्र त्याचे स्वरूप वेगळे आहे. हर्क्युलेनियमवर राखेऐवजी उष्ण ज्वालामुखीय वायूंचे प्रवाह कोसळले, त्यामुळे लाकूड, धान्य व कापड यांसारखी सेंद्रिय वस्तू जास्त चांगल्या स्थितीत टिकून राहिल्या. या शहराचा मोठा भाग आजच्या एर्कोलानो नगराच्या खाली आहे आणि तेथे उत्खनन मर्यादित आहे. तोरे आनुन्झियाता येथील विला ओप्लोंटिसमध्ये रोमन काळातील उत्कृष्ट भित्तिचित्रे आढळली आहेत. या तीनही स्थळांचा एकत्रित समावेश जागतिक वारसा यादीत झाला आहे, कारण ते मिळून तत्कालीन जीवनाचे पूर्ण चित्र देतात.

पर्यटन

पाँपेई हे इटलीतील सर्वाधिक भेट दिल्या जाणाऱ्या पुरातत्त्वीय स्थळांपैकी एक आहे. एका अंदाजानुसार दरवर्षी सुमारे ३५ लाख पर्यटक येथे येतात. पर्यटकांसाठी ठराविक मार्ग निश्चित केले आहेत आणि काही संवेदनशील भाग बंद ठेवले जातात. मार्गदर्शक व माहितीफलकांद्वारे स्थळाची माहिती दिली जाते. पर्यटनातून मिळणारे उत्पन्न जतनकार्यासाठी वापरले जाते. गर्दीचे व्यवस्थापन हे येथील प्रशासनाचे सततचे आव्हान आहे. पाँपेई परिसरात नवीन उत्खनन व संशोधन सुरू असल्याने काही भाग तात्पुरते बंद असतात. अभ्यासकांसाठी स्वतंत्र परवानगी व्यवस्था आहे. डिजिटल नकाशे व छायाचित्रणाच्या माध्यमातून स्थळाची नोंद ठेवली जाते, जेणेकरून भविष्यातील संशोधनास आधार मिळेल.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६