पाटणा जिल्हा

पाटणा जिल्हा हा बिहार राज्याचा जिल्हा आहे. राज्याची राजधानी पाटणा याच जिल्ह्यात आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय पाटणा येथे आहे. प्राचीन काळी पाटलीपुत्र या नावाने ओळखले जाणारे हे शहर गंगा नदीच्या दक्षिण काठी वसले आहे.

माहिती

या तक्त्यातील आकडे २०११ च्या जनगणनेतील आहेत.

नावाची व्युत्पत्ती

पाटणा हे नाव 'पाटण' या शब्दावरून आले आहे. याचा अर्थ नगर किंवा राजधानी असा होतो. पूर्वीचे नाव पाटलीपुत्र होते. 'पाटली' नावाच्या वृक्षामुळे हे नाव पडले, असे मानले जाते.

इतिहास

इसवी सनापूर्वी सहाव्या शतकात अजातशत्रूने पाटलीपुत्र वसवले, असे मानले जाते. पुढे चंद्रगुप्त मौर्य व अशोकाच्या काळात हे शहर मगध साम्राज्याची राजधानी बनले. गुप्त काळातही येथे मोठी भरभराट झाली.

मध्ययुगात शेरशाह सुरीने येथे आपली सत्ता स्थापन केली. पुढे हे शहर मुघलांच्या ताब्यात गेले. ब्रिटिश काळात १९१२ मध्ये बिहार प्रांताची स्थापना झाली आणि पाटणा त्याची राजधानी बनले.

भूगोल

जिल्हा गंगेच्या दक्षिण काठी वसला आहे. गंगा, सोन, पुनपुन आणि गंडक या नद्या या भागातून वाहतात. उत्तरेस सारण व वैशाली, पूर्वेस बेगुसराय व लखीसराय, दक्षिणेस नालंदा व जहानाबाद तर पश्चिमेस भोजपूर जिल्हे आहेत.

जिल्ह्यात उन्हाळा उष्ण आणि हिवाळा थंड असतो. मान्सूनमध्ये भरपूर पाऊस पडतो. गंगेला पूर येण्याची शक्यता दरवर्षी असते. जिल्ह्यातील माती गाळाची व सुपीक आहे.

अर्थव्यवस्था आणि शेती

राजधानी असल्याने सरकारी कार्यालये, शिक्षण संस्था व सेवा उद्योग हे जिल्ह्याचे मोठे क्षेत्र आहेत. पाटणा हे खाद्यान्न व कृषी उत्पादनांच्या व्यापाराचे महत्त्वाचे केंद्र आहे. जिल्ह्यात काही लहान औद्योगिक क्षेत्रेही आहेत.

जिल्ह्यात भात, गहू, मका, डाळी आणि भाजीपाला ही प्रमुख पिके आहेत. केळी व फुलांची शेतीही महत्त्वाची आहे. दुग्धव्यवसाय व मत्स्यपालन हे उत्पन्नाचे इतर स्रोत आहेत.

प्रमुख शहरे

पाटणा हे जिल्ह्याचे सर्वात मोठे शहर आहे. दानापूर, बाढ, मसौढी, फतुहा आणि खगौल ही इतर महत्त्वाची शहरे आहेत. दानापूर हे पाटणाचे मोठे उपनगर आहे.

प्रशासन आणि वाहतूक

जिल्ह्याचा कारभार जिल्हाधिकारी पाहतो. जिल्ह्याची विभागणी सहा तहसीलींत व २३ विकास खंडांत झाली आहे. पाटणा नगर निगम शहराच्या नागरी सेवा पुरवते. कायदा व सुव्यवस्थेसाठी पोलीस आयुक्तालय आहे.

पाटणा येथे जयप्रकाश नारायण आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे. पाटणा जंक्शन हे पूर्व भारतातील व्यस्त रेल्वे स्थानक आहे. १९८२ मध्ये बांधलेला महात्मा गांधी सेतू गंगेवरून जिल्ह्याला उत्तर बिहारशी जोडतो. दीघा-सोनपूर सेतूही महत्त्वाचा आहे.

पर्यटन आणि संस्कृती

गोलघर हे जिल्ह्याचे प्रसिद्ध स्थळ आहे. ते १७८६ मध्ये धान्य साठवण्यासाठी बांधले गेले. पाटणा साहिब गुरुद्वारा हे शीख धर्माचे महत्त्वाचे स्थळ असून गुरु गोविंद सिंह यांचा जन्म याच ठिकाणी झाला.

बिहार संग्रहालय, कुम्रहार येथील प्राचीन अवशेष, दीदारगंज येथील पुरातन स्तूप आणि गांधी मैदान ही इतर स्थळे आहेत. गंगेच्या काठावरील घाट व नदीकाठचा परिसर संध्याकाळी गर्दीने भरतो.

जिल्ह्यात हिंदी व मगही भाषा बोलल्या जातात. पाटणा हे बिहारमधील शिक्षण व आरोग्य सेवांचे मोठे केंद्र आहे. शहरात अनेक महाविद्यालये व संशोधन संस्था आहेत.

संदर्भ

1. पाटणा जिल्हा
2. Patna district
3. पाटणा जिल्हा अधिकृत संकेतस्थळ
4. भारताची जनगणना २०११

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६