पन्हाळा किल्ला

पन्हाळा किल्ला कोल्हापूर जिल्ह्यातील पन्हाळा तालुक्यात आहे. कोल्हापूरपासून वायव्येस सुमारे २० किलोमीटर अंतरावर तो आहे. समुद्रसपाटीपासून किल्ल्याची उंची सुमारे ८४५ मीटर आहे. सह्याद्रीच्या कुशीत एका छोट्या पठारावर हा किल्ला वसलेला आहे. पन्हाळा हे थंड हवेचे ठिकाण म्हणूनही ओळखले जाते. किल्ल्याचा परिघ मोठा असून दख्खनमधील मोठ्या किल्ल्यांमध्ये त्याची गणना होते.

माहिती

तपशील	माहिती
जिल्हा	कोल्हापूर
तालुका	पन्हाळा
उंची	सुमारे ८४५ मीटर
बांधकामकाळ	सुमारे ११७८ ते १२०९
बांधणारे	शिलाहार राजा दुसरा भोज
विस्तार	सुमारे १४८९ ते १५५७, आदिलशाही काळ
परिघ	सुमारे १४ किलोमीटर
मुख्य दरवाजे	तीन दरवाजा, चार दरवाजा
प्रसिद्ध रचना	सज्जा कोटी, अंधार बावडी
वारसा दर्जा	युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ (२०२५)

किल्ल्याच्या नावाचा अर्थ सर्पांचे घर असा सांगितला जातो. किल्ल्याचा आकार वळणदार असल्याने असे नाव पडले असावे. काही नोंदींनुसार किल्ल्याची उंची ९७७ मीटर इतकीही सांगितली जाते.

इतिहास

पन्हाळा शिलाहार राजा दुसरा भोज याच्या काळात बांधला गेला. तो सुमारे ११७८ ते १२०९ या काळात राज्यकर्ता होता. त्याने पंधरा किल्ले बांधल्याची परंपरा सांगितली जाते.

साताऱ्यात सापडलेल्या ताम्रपटातून भोज राजाने ११९१-९२ मध्ये पन्हाळ्यावर दरबार भरवल्याचे दिसते. पुढे १२०९-१० च्या सुमारास भोजराजा देवगिरीच्या यादवांकडून पराभूत झाला. त्यानंतर किल्ला यादवांच्या ताब्यात गेला.

पुढील काळात किल्ला बहमनी सल्तनतीकडे गेला. १४६९ मध्ये बहमनीचे प्रधान मुहम्मद गवान यांनी पावसाळ्यात येथे तळ दिला. १४८९ मध्ये बिजापूरची सल्तनत स्थापन झाल्यावर किल्ला तिच्याकडे गेला.

आदिलशाहीने किल्ल्याची मोठ्या प्रमाणात डागडुजी केली. तटबंदी आणि दरवाजे नव्याने बांधले गेले. काही नोंदींनुसार या कामास सुमारे शंभर वर्षे लागली.

१६५९ मध्ये अफजल खानाच्या मृत्यूनंतर शिवाजी महाराजांनी पन्हाळा जिंकला. मे १६६० मध्ये आदिलशाहीने सिद्दी जोहारच्या नेतृत्वाखाली किल्ल्याला वेढा घातला. वेढा सुमारे पाच महिने चालला.

किल्ल्यातील अन्नधान्य संपल्याने महाराजांनी बाहेर पडण्याचा निर्णय घेतला. १३ जुलै १६६० रोजी ते बाजीप्रभू देशपांडे यांच्यासह रात्रीच्या अंधारात निघाले. पावनखिंडीत झालेल्या लढ्यात बाजीप्रभू देशपांडे यांना प्राण गमवावे लागले.

पुढे १६७३ मध्ये महाराजांनी किल्ला कायमस्वरूपी ताब्यात घेतला. १७०१ मध्ये औरंगजेबाने तो जिंकला. ताराबाईंनी कोल्हापूरची गादी स्थापल्यानंतर पन्हाळा राजधानी केला. १८१८ मध्ये किल्ला ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेला.

पावनखिंडीचा लढा

सिद्दी जोहारच्या वेढ्यात किल्ल्यातील अन्नधान्य संपले. त्यामुळे महाराजांनी रात्रीच्या अंधारात बाहेर पडण्याचे ठरवले. त्यांच्यासोबत बाजीप्रभू देशपांडे आणि सुमारे हजार सैनिक होते.

शिवा काशिद नावाचा एक न्हावी महाराजांसारखा दिसत होता. त्याने महाराजांचा वेष धारण केला. त्यामुळे शत्रूला खरी दिशा कळली नाही.

पावनखिंडीत बाजीप्रभू देशपांडे यांनी शत्रूला रोखले. त्या लढ्यात त्यांच्यासह बहुतेक सैनिक धारातीर्थी पडले. मात्र महाराज सुरक्षितपणे विशाळगडावर पोहोचले.

या घटनेला मराठा इतिहासात विशेष स्थान आहे. बाजीप्रभू देशपांडे यांचे बलिदान आजही स्मरले जाते. पावनखिंडीचा लढा सुमारे १३ जुलै १६६० रोजी झाला.

बांधणी व दरवाजे

किल्ल्याची तटबंदी उंच आणि जाड आहे. काही ठिकाणी ती पाच ते नऊ मीटर जाड आहे. तटबंदीवर मोठ्या गोल बुरुजांची रांग आहे.

किल्ल्यावर ११० पहारा मोर्चे असल्याचे सांगितले जाते. प्रत्येक मोर्च्यावरून आजूबाजूच्या दऱ्यांवर देखरेख ठेवता येत होती. पूर्वेकडील दरवाजाला चार दरवाजा असे म्हणतात.

तीन दरवाजा हा किल्ल्याचा दुसरा महत्त्वाचा प्रवेशद्वार आहे. दरवाजे दगडी कमानींचे असून बुरुजांनी संरक्षित आहेत. ब्रिटिशांनी काही दरवाजांची तोडफोड केली.

इतर रचना

सज्जा कोटी ही किल्ल्यावरील प्रसिद्ध इमारत आहे. ती सुमारे १५०० च्या काळात इब्राहिम आदिलशाह यांनी बांधली असे सांगितले जाते. या इमारतीत महाराजांना आणि संभाजी महाराजांना कैदेत ठेवले होते अशी परंपरा आहे.

अंधार बावडी ही किल्ल्यावरील खोल विहीर आहे. तिच्या पायऱ्या अनेक मजले खाली जातात. तिथे प्रकाश कमी पोहोचत असल्याने हे नाव पडले.

किल्ल्यावर संभाजी मंदिर आणि सोमेश्वर मंदिर आहेत. काही ठिकाणी राजवाड्याचे अवशेष दिसतात. किल्ल्याखालून बोगदे जात असल्याचे सांगितले जाते.

चढाई व पर्यटन

पन्हाळ्याला रस्ता थेट किल्ल्यापर्यंत जातो. त्यामुळे चढाई करण्याची गरज नसते. पायी जाण्यासाठी वेगळ्या पायवाटाही आहेत.

किल्ल्यावरून आजूबाजूच्या दऱ्यांचे दृश्य दिसते. पश्चिमेस सह्याद्रीच्या रांगा दिसतात. पावसाळ्यात परिसर हिरवागार होतो.

किल्ल्यावर निवासाची मर्यादित सोय आहे. पन्हाळा गावात खाद्यालये आणि निवासस्थाने उपलब्ध आहेत.

कसे पोहोचायचे

कोल्हापूरपासून रस्त्याने पन्हाळा गाठता येतो. रस्ता सुमारे २० किलोमीटर लांब आहे. राज्य परिवहन महामंडळाच्या बस नियमित चालतात.

जवळचे रेल्वे स्थानक कोल्हापूर आहे. जवळचे विमानतळ कोल्हापूर आणि बेळगाव आहे. पुणे आणि मुंबईहून रस्त्याने प्रवास सोपा होतो.

जवळपासची स्थळे

जोतिबा मंदिर आणि प्रतापगड किल्ला जवळ आहेत. कोल्हापूरचे महालक्ष्मी मंदिर सुमारे २० किलोमीटर अंतरावर आहे. विशाळगड किल्ला पन्हाळ्याच्या रांगेत आहे.

रांकाळा धरण आणि काही धबधबे परिसरात आहेत. कोल्हापूर शहरात पाहण्यासारखी अनेक स्थळे आहेत.

परिसर व हवामान

पन्हाळा हे थंड हवेचे ठिकाण म्हणून ओळखले जाते. किल्ल्याच्या परिसरात हिरवीगार वनश्री आहे. पावसाळ्यात परिसर ढगांनी झाकला जातो.

पन्हाळ्याचे पाणी रोगप्रतिबंधक मानले जाते. त्यामुळे ते पूर्वी दूरवरून नेले जात असे. हवामान सौम्य असल्याने वर्षभर पर्यटक येतात.

पन्हाळ्याचे दोन भाग आहेत. एक म्हणजे किल्ला आणि हुजूर बाजार. दुसरा म्हणजे पायथ्याशील पेठांचा भाग.

सध्याची स्थिती

किल्ला भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षणाच्या संरक्षणाखाली आहे. २०२५ मध्ये मराठा सैनिकी भूदृश्यांचा भाग म्हणून त्याची युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत नोंद झाली.

तटबंदीचा मोठा भाग टिकून आहे. मात्र अनेक इमारती भग्नावस्थेत आहेत. पर्यटकांच्या वाढत्या संख्येमुळे संवर्धनाचे आव्हान निर्माण झाले आहे.

पर्यटन हंगाम

ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी हा काळ सर्वोत्तम मानला जातो. त्यावेळी हवामान थंड आणि कोरडे असते. दृश्यही स्पष्ट दिसते.

पावसाळ्यात परिसर हिरवागार होतो. मात्र दगडी पायऱ्या निसरड्या होतात. उन्हाळ्यातही हवामान तुलनेने सौम्य राहते.

किल्ल्यातील बोगदे

किल्ल्याखालून अनेक बोगदे जात असल्याचे सांगितले जाते. त्यातील एक बोगदा सुमारे एक किलोमीटर लांब आहे. या बोगद्यांचा उपयोग आपत्कालीन मार्ग म्हणून होत असे.

बोगद्यांचे तोंड पठाराच्या कडेला आहे. ते बहुतेक ठिकाणी झाकलेले आहेत. काही बोगदे आजही पाहण्यास मिळतात.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६