नारायण गुरू

नारायण गुरू हे केरळमधील थोर संत आणि समाजसुधारक होते. त्यांनी जातिभेद आणि अस्पृश्यतेविरुद्ध शांत पण ठाम आंदोलन उभे केले. १८८८ मध्ये अरुविप्पुरम येथे त्यांनी स्वतः मंदिराची प्रतिष्ठापना केली. १९०३ मध्ये श्री नारायण धर्म परिपालन योगमची स्थापना झाली. 'शिक्षणाने ज्ञानी व्हा, संघटनेने बलवान व्हा' हा त्यांचा संदेश होता.

माहिती

तपशील	माहिती
जन्म	१८५६, चेम्पझंती, तिरुवनंतपुरम
मूळ नाव	नारायणन
आई-वडील	कुट्टी आणि मदन आसान
प्रमुख घटना	अरुविप्पुरम येथे शिवमूर्तीची प्रतिष्ठापना, १८८८
संस्था	श्री नारायण धर्म परिपालन योगम, १९०३
तीर्थस्थळ	शिवगिरी, वर्कला
निधन	१९२८

गुरूंनी आपल्या समाजाला शिक्षण, संघटन आणि उद्योग या तीन गोष्टींवर भर देण्याचे आवाहन केले. त्यांनी अनेक मंदिरे बांधली आणि शाळा सुरू करण्यास मदत केली. त्यांची शिकवण मल्याळम भाषेतील सोप्या कवितांमधून लोकांपर्यंत पोहोचली. शिक्षण घेण्यासाठी समाजातील तरुणांनी पुढे यावे, असा त्यांचा आग्रह होता.

बालपण आणि साधना

चेम्पझंती या गावी एका ईझवा कुटुंबात त्यांचा जन्म झाला. लहानपणी त्यांचे नाव नारायणन होते. गावातील शाळेत त्यांनी प्राथमिक शिक्षण घेतले. त्यांच्या वडिलांनी त्यांना संस्कृत आणि स्थानिक परंपरेचे प्राथमिक ज्ञान दिले.

पुढे त्यांनी संन्यास घेतला आणि अनेक वर्षे तीर्थाटन केले. कन्याकुमारीजवळील मरुतवमलै येथे त्यांनी कठोर तपश्चर्या केली, असे सांगितले जाते.

या काळात त्यांना वेदांत आणि योग यांचे सखोल ज्ञान झाले. पुढे ते अरुविप्पुरम येथे राहू लागले आणि तेथे त्यांनी आपले कार्य सुरू केले. तेथेच त्यांच्या शिष्यांचा छोटा गट तयार झाला.

त्यांच्या कुटुंबाचे जीवन साधे होते. शेती आणि गुरे राखणे हे त्यांच्या घरचे मुख्य काम होते. लहानपणी त्यांनी गुरे राखताना अनेक तास एकांतात घालवले, असे चरित्रात सांगितले जाते.

गावातील शाळेत शिक्षण पूर्ण झाल्यावर त्यांनी स्थानिक गुरूंकडून संस्कृत आणि वेदांताचा अभ्यास सुरू केला. या काळातच त्यांची वैराग्याची वृत्ती वाढली.

गावातील लोक त्यांच्या शांत स्वभावामुळे त्यांना आदर देत असत. लहान वयातच ते प्रश्न विचारत असत आणि उत्तरांसाठी स्वतः शोध घेत असत.

त्यांच्या घरच्यांनी त्यांना शिक्षणासाठी प्रोत्साहन दिले. पुढे त्यांनी संस्कृत शिक्षण घेतल्यावर अनेक शास्त्रे वाचली. या अभ्यासातूनच त्यांची विचारसरणी घडली.

अरुविप्पुरमची प्रतिष्ठापना

त्या काळी केरळमध्ये मंदिरातील प्रतिष्ठापना करण्याचा अधिकार फक्त उच्च जातीयांकडे होता. १८८८ मध्ये गुरूंनी अरुविप्पुरम येथे स्वतः शिवमूर्तीची प्रतिष्ठापना केली.

यामुळे सामाजिक पातळीवर मोठी खळबळ उठली. विरोध झाला तेव्हा त्यांनी स्पष्ट सांगितले की त्यांनी आपल्या समाजाचा शिव प्रतिष्ठापित केला आहे. हे उत्तर शांत पण तीव्र होते, असे इतिहासकार नोंदवतात.

ही घटना केरळमधील जातिभेदाविरुद्धच्या चळवळीचा महत्त्वाचा टप्पा मानली जाते. त्यानंतर गुरूंनी अनेक ठिकाणी मंदिरे आणि शाळा उभारल्या. तेथे सर्व जातीयांना प्रवेश मिळत असे.

प्रतिष्ठापनेनंतर तेथे मंदिराची व्यवस्था पाहण्यासाठी एक समिती तयार झाली. पुढे याच समितीचे रूपांतर मोठ्या संस्थेत झाले.

त्यांनी अनेक ठिकाणी मंदिरे बांधली, पण प्रत्येक ठिकाणी समतेचा संदेश दिला. कोणत्याही मंदिरात जातीय भेदभावाला जागा नव्हती.

तेथील लोकांनी या घटनेचे स्वागत केले. आजूबाजूच्या गावांतूनही लोक तेथे येऊ लागले. हळूहळू हे ठिकाण एका चळवळीचे केंद्र बनले.

गुरूंनी तेथे शाळा आणि धर्मशाळा बांधण्यास सुरुवात केली. या कामांसाठी लोकांनी स्वतः श्रमदान केले, असे नोंदवले जाते.

एस.एन.डी.पी. योगम

१९०३ मध्ये डॉ. पद्मनाभन पाल्पू यांच्या पुढाकाराने श्री नारायण धर्म परिपालन योगमची स्थापना झाली. गुरू या संस्थेचे अध्यक्ष होते. कुमारन आसान हे सचिव होते.

संस्थेने शाळा, महाविद्यालये आणि रुग्णालये उभारण्यास मदत केली. जातीय भेदभावाविरुद्ध आणि सार्वजनिक रस्ते वापरण्याच्या हक्कासाठीही या चळवळीने लढा दिला.

वैकम सत्याग्रहाच्या मागे याच संघटनेची पार्श्वभूमी होती. १९३६ मध्ये त्रावणकोरमध्ये मंदिरप्रवेशाची घोषणा झाली, ती या चळवळीच्या दीर्घ संघर्षाचे फळ मानली जाते.

संस्थेचे मुख्य काम शिक्षणाचा प्रसार हेच होते. गावागावांत शाळा सुरू करण्यासाठी सभा घेतल्या जात असत. तरुणांनी शिक्षण घेऊन समाजाची सेवा करावी, असे आवाहन केले जात असे.

महिलांच्या शिक्षणावरही भर देण्यात आला. मुलींना शाळेत पाठवण्याचे प्रमाण वाढावे यासाठी प्रयत्न झाले. या कामाचे फळ पुढील पिढीत दिसून आले.

संस्थेचे कार्य सुरुवातीला मंदिर व्यवस्थापनापुरते होते. पुढे ते शिक्षण आणि समाजसुधारणेपर्यंत विस्तारले. तरुणांना संघटित करण्यासाठी शाखा उघडल्या जाऊ लागल्या.

सभांमध्ये जातिभेद आणि दारिद्र्य यांवर चर्चा होत असे. स्त्रियांनाही या सभांमध्ये सहभागी होण्याची संधी मिळत असे, असे अभ्यासक नमूद करतात.

विचार आणि साहित्य

गुरूंनी जातिभेदाला विरोध केला आणि माणुसकीच्या आधारावर एकतेचा संदेश दिला. त्यांनी कोणत्याही धर्माचा निषेध केला नाही. धर्म एक असला तरी नावे वेगळी आहेत, असे त्यांचे मत होते.

त्यांनी मल्याळम आणि संस्कृतमध्ये अनेक रचना केल्या. त्यांतील काही स्तोत्रे आजही मंदिरांमध्ये म्हटली जातात. त्यांची भाषा सोपी होती, म्हणून सामान्य लोकांना ती समजत असे.

शिवगिरी येथे त्यांनी सुरू केलेली यात्रा दरवर्षी होते. तेथे सर्व धर्मांच्या प्रतिनिधींसाठी परिषदही भरवली जात असे. या परिषदेत एकतेचा संदेश दिला जात असे.

त्यांच्या विचारांचे मुख्य सूत्र 'एक जात, एक धर्म, एक देव' असे मानले जाते. माणसाची योग्यता त्याच्या कर्मावर ठरते, असे ते सांगत.

त्यांनी आपल्या शिष्यांना समाजकार्यात पुढे येण्याचे आवाहन केले. धर्म हा केवळ विधींपुरता नसावा, तर दैनंदिन आचरणात दिसावा, असे त्यांचे मत होते.

त्यांच्या रचनांमध्ये उपनिषदांचा प्रभाव दिसतो. पण त्यांनी तो सोप्या भाषेत मांडला. त्यांच्या काही रचना आजही शाळांमध्ये शिकवल्या जातात.

अंधश्रद्धेऐवजी विचार करा, असे ते सांगत.

निधन आणि वारसा

१९२८ मध्ये वर्कल्याजवळील शिवगिरी येथे त्यांचे निधन झाले. तेथेच त्यांची समाधी आहे. आज शिवगिरी हे केरळमधील प्रमुख तीर्थस्थळ आहे.

गुरूंच्या कार्यामुळे केरळमध्ये शिक्षणाचा प्रसार झपाट्याने झाला. त्यांची स्मृती साजरी करण्यासाठी राज्यात अनेक ठिकाणी संस्था कार्यरत आहेत.

केरळच्या सामाजिक सुधारणेत त्यांचा वाटा मोठा मानला जातो. त्यांच्या विचारांचा प्रभाव पुढील अनेक समाजसुधारकांवर दिसतो. आजही त्यांच्या नावाने शाळा, रुग्णालये आणि सामाजिक संस्था चालतात.

त्यांच्या निधनानंतरही संस्थेचे काम अखंड चालू राहिले. पुढे केरळमध्ये साक्षरतेचे प्रमाण वाढण्यात या चळवळीचा मोठा वाटा मानला जातो.

आज शिवगिरी येथे दरवर्षी मोठी यात्रा भरते. तेथे सर्व धर्मांच्या लोकांचे स्वागत केले जाते. ही परंपरा गुरूंच्या विचारांचे प्रतीक मानली जाते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६