म्हैसूर जिल्हा

म्हैसूर जिल्हा हा कर्नाटक राज्याच्या दक्षिण भागातील जिल्हा आहे. पूर्वीच्या म्हैसूर संस्थानाचे केंद्र असलेले म्हैसूर शहर याच जिल्ह्यात आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय म्हैसूर येथे आहे. म्हैसूर पॅलेस आणि दसरा उत्सव यामुळे हे शहर जगभर ओळखले जाते.

माहिती

या तक्त्यातील आकडे २०११ च्या जनगणनेतील आहेत.

नावाची व्युत्पत्ती

म्हैसूर हे नाव 'महिषूरू' या कन्नड शब्दावरून आले आहे. महिष म्हणजे म्हैस आणि ऊरू म्हणजे नगर. महिषासुर नावाच्या राक्षसाची ही नगरी होती, असे पुराणात सांगितले जाते. देवी चामुंडेश्वरीने याच ठिकाणी महिषासुराचा वध केला, अशी आख्यायिका आहे.

इतिहास

या भागावर गंग, चोल, होयसळ आणि विजयनगर साम्राज्याची सत्ता होती. विजयनगर साम्राज्याच्या पतनानंतर वोडेयार घराण्याने म्हैसूरची सत्ता हाती घेतली. अठराव्या शतकात हैदर अली आणि त्यांचा मुलगा टिपू सुलतान यांनी या राज्याचा विस्तार केला.

१७९९ मध्ये श्रीरंगपट्टणच्या लढाईत टिपू सुलतान मारले गेले आणि ब्रिटिशांची सत्ता आली. १८८१ मध्ये वोडेयारांना राज्य परत मिळाले. १९४७ मध्ये म्हैसूर संस्थान भारतीय संघराज्यात विलीन झाले. १९५६ मध्ये म्हैसूर राज्याची पुनर्रचना झाली.

भूगोल

जिल्हा दख्खनच्या पठारावर वसला आहे. कावेरी ही जिल्ह्यातील प्रमुख नदी आहे. कबिनी आणि हेमावती या तिच्या उपनद्या आहेत. उत्तरेस मांड्या, पूर्वेस चामराजनगर, दक्षिणेस चामराजनगर व केरळ तर पश्चिमेस कोडगू जिल्हा आहेत.

जिल्ह्यात चामुंडी टेकडी हे प्रमुख स्थळ आहे. तेथे चामुंडेश्वरी मंदिर आहे. दक्षिण भागात नागरहोळे राष्ट्रीय उद्यान असून ते व्याघ्र प्रकल्प म्हणूनही संरक्षित आहे. जिल्ह्यात बंडीपूर राष्ट्रीय उद्यानाचा काही भागही येतो.

अर्थव्यवस्था आणि शेती

जिल्ह्यात भात, ऊस, कापूस, खसखस आणि कडधान्ये ही प्रमुख पिके आहेत. कावेरी नदीच्या कालव्यांमुळे भातशेतीला मोठा आधार मिळतो. भाजीपाला व फुलांची शेतीही मोठ्या प्रमाणात होते.

रेशीम उत्पादन आणि अगरबत्ती निर्मिती हे जिल्ह्याचे जुने उद्योग आहेत. म्हैसूर संदल साबण व अगरबत्ती या नावाने प्रसिद्ध उत्पादने येथे तयार होतात. अलीकडच्या काळात माहिती तंत्रज्ञान व पर्यटन उद्योगही वाढले आहेत.

प्रमुख शहरे

म्हैसूर हे जिल्ह्याचे सर्वात मोठे शहर आहे. नंजनगुड, हुनसूर, कृष्णराजनगर, तिरुमकूडलू नरसीपूर आणि सरगूर ही इतर महत्त्वाची शहरे आहेत. नंजनगुड येथे प्रसिद्ध सुब्रह्मण्येश्वर मंदिर आहे.

प्रशासन आणि वाहतूक

जिल्ह्याचा कारभार उपायुक्त (जिल्हाधिकारी) पाहतो. जिल्ह्याची विभागणी तीन उपविभागांत व नऊ तालुक्यांत झाली आहे. म्हैसूर महानगरपालिका शहराच्या नागरी सेवा पुरवते. कायदा व सुव्यवस्थेसाठी पोलीस आयुक्तालय आहे.

म्हैसूर येथे विमानतळ आहे. म्हैसूर रेल्वे स्थानक जिल्ह्याला बंगळुरू व इतर शहरांशी जोडते. बंगळुरू-म्हैसूर दरम्यान वेगवान महामार्ग आहे. जिल्ह्यात रस्ते व रेल्वेचे चांगले जाळे आहे.

पर्यटन

म्हैसूर पॅलेस हे जिल्ह्याचे सर्वात प्रसिद्ध पर्यटन स्थळ आहे. दसऱ्याच्या काळात पॅलेस उजळून काढले जाते आणि मोठी मिरवणूक निघते. चामुंडेश्वरी मंदिर, बृंदावन उद्यान, कुक्करहळ्ळी तलाव आणि रेल्वे संग्रहालय ही इतर स्थळे आहेत.

सोमनाथपूर येथील चेन्नकेशव मंदिर हे होयसळ वास्तुकलेचे उत्कृष्ट उदाहरण असून ते जागतिक वारसा स्थळ आहे. श्रीरंगपट्टण येथे टिपू सुलतानाच्या काळातील अवशेष पाहायला मिळतात. नागरहोळे राष्ट्रीय उद्यान वन्यजीवांसाठी प्रसिद्ध आहे.

संदर्भ

1. मैसुरु जिल्हा
2. Mysore district
3. म्हैसूर जिल्हा अधिकृत संकेतस्थळ
4. भारताची जनगणना २०११

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६