म्हैसूर शहर

म्हैसूर हे कर्नाटक राज्याच्या दक्षिण भागातील ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या महत्त्वाचे शहर आहे. भव्य म्हैसूर पॅलेस, वाडियार राजघराण्याचा वारसा, दसरा उत्सव, चंदनाच्या वस्तू, म्हैसूर रेशीम आणि पारंपरिक चित्रकला यांमुळे शहराला विशेष ओळख आहे. ‘राजवाड्यांचे शहर’ आणि ‘कर्नाटकची सांस्कृतिक राजधानी’ अशीही म्हैसूरची ओळख आहे. १ नोव्हेंबर २०१४ पासून शहराचे अधिकृत नाव Mysore ऐवजी Mysuru असे करण्यात आले.

माहिती

भौगोलिक स्थान आणि हवामान

म्हैसूर कर्नाटकच्या दक्षिण भागात दख्खनच्या पठारावर वसलेले आहे. बंगळुरूपासून नैऋत्य दिशेला सुमारे १४० किलोमीटर अंतरावर हे शहर आहे. चामुंडी टेकडी शहराच्या पूर्वेकडे उभी असून तिच्यामुळे शहराच्या भौगोलिक दृश्याला वैशिष्ट्यपूर्ण रूप मिळते. कावेरी नदीचे खोरे जिल्ह्याच्या जलव्यवस्थेत महत्त्वाचे आहे. कावेरी आणि तिच्या उपनद्यांमुळे परिसरातील शेती व पाणीपुरवठ्याला आधार मिळतो.

म्हैसूरचे हवामान तुलनेने समशीतोष्ण व आल्हाददायक आहे. उन्हाळ्यात तापमान वाढते, तर हिवाळ्यात हवामान सौम्य असते. मान्सूनच्या काळात पाऊस पडतो. शहरातील तलाव, उद्याने आणि हिरव्या जागा स्थानिक पर्यावरणासाठी महत्त्वाच्या आहेत. वाढते शहरीकरण, वाहतूक आणि पाणीपुरवठ्याचे नियोजन ही शहरासमोरील आव्हाने आहेत.

इतिहास

म्हैसूरचा इतिहास प्राचीन गंग, चालुक्य, चोळ आणि होयसळ राजसत्तांशी संबंधित आहे. शहराच्या नावाची व्युत्पत्ती ‘महिषासुरन ऊरु’ म्हणजे महिषासुराचे नगर या कन्नड शब्दसमूहाशी जोडली जाते. ही व्युत्पत्ती धार्मिक आख्यायिकेवर आधारित आहे. चामुंडी देवी आणि महिषासुराशी संबंधित कथा म्हैसूरच्या सांस्कृतिक ओळखीचा भाग आहे.

१३९९ मध्ये यदुवंशीय वाडियार घराण्याने म्हैसूरमध्ये सत्ता स्थापन केली. पुढील अनेक शतकांत या घराण्याने शहराच्या विकासात महत्त्वाची भूमिका बजावली. १८व्या शतकात हैदर अली आणि टिपू सुलतान यांच्या काळात म्हैसूर राज्याचे राजकीय महत्त्व वाढले. पुढे वाडियार घराण्याची सत्ता पुन्हा प्रस्थापित झाली. कृष्णराज वाडियार चौथे यांच्या काळात शहरातील रस्ते, उद्याने, सार्वजनिक इमारती आणि शिक्षणसंस्थांचा विकास झाला.

ब्रिटिश काळात म्हैसूर हे संस्थानिक राज्याचे केंद्र होते. १९४७ मध्ये भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर म्हैसूर संस्थान भारतीय संघात सामील झाले. १ नोव्हेंबर १९५६ रोजी राज्य पुनर्रचनेनुसार म्हैसूर राज्याची निर्मिती झाली. १९७३ मध्ये या राज्याचे नाव कर्नाटक करण्यात आले. शहराचे अधिकृत नाव २०१४ मध्ये म्हैसूरु असे झाले.

प्रशासन आणि नागरी रचना

म्हैसूर हे म्हैसूर जिल्ह्याचे प्रशासकीय मुख्यालय आहे. म्हैसूर महानगरपालिका शहरातील पाणीपुरवठा, रस्ते, स्वच्छता, कचरा व्यवस्थापन आणि इतर नागरी सेवा पुरवते. शहरात जिल्हाधिकारी कार्यालय, न्यायालये, शैक्षणिक संस्था आणि विविध शासकीय कार्यालये आहेत.

म्हैसूरमध्ये रस्ते आणि रेल्वे वाहतुकीचे जाळे विकसित झाले आहे. बंगळुरू, मांड्या, चामराजनगर आणि केरळच्या काही भागांशी शहराचा संपर्क आहे. सार्वजनिक बससेवा आणि स्थानिक वाहतूक पर्यटक व नागरिकांसाठी उपयुक्त आहे.

लोकसंख्या आणि भाषा

२०११ च्या भारताच्या जनगणनेनुसार म्हैसूर जिल्ह्याची लोकसंख्या सुमारे ३० लाख होती. ही जिल्ह्याची अधिकृत २०११ जनगणना आकडेवारी आहे; ती शहराची किंवा वर्तमान लोकसंख्या दर्शवत नाही. कन्नड ही प्रमुख भाषा आहे. इंग्रजी, हिंदी, तमिळ, तेलुगू आणि उर्दू भाषिक समुदायही शहरात राहतात. शिक्षण, पर्यटन आणि उद्योगांमुळे विविध प्रदेशांतील लोक येथे येतात.

शिक्षण आणि संस्कृती

म्हैसूर हे दक्षिण भारतातील महत्त्वाचे शैक्षणिक केंद्र आहे. म्हैसूर विद्यापीठाची स्थापना १९१६ मध्ये झाली. केंद्रीय अन्न तंत्रज्ञान संशोधन संस्था, संरक्षण अन्न संशोधन प्रयोगशाळा आणि इतर संशोधन संस्था येथे आहेत. शिक्षण, विज्ञान, भाषा, साहित्य आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रांत शहराचे योगदान महत्त्वाचे आहे.

म्हैसूर चित्रशैली, चंदन कोरीवकाम, अगरबत्ती, रेशीम विणकाम आणि लाकडी हस्तकला प्रसिद्ध आहेत. म्हैसूर दसरा हा कर्नाटकातील राज्योत्सव असून दहा दिवस विविध सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. म्हैसूर पॅलेसची रोषणाई, मिरवणूक, संगीत आणि लोककला हे उत्सवाचे आकर्षण असते.

अर्थव्यवस्था आणि उद्योग

म्हैसूरची अर्थव्यवस्था पर्यटन, शिक्षण, माहिती तंत्रज्ञान, उत्पादन उद्योग, वस्त्रोद्योग आणि सेवा क्षेत्रांवर आधारित आहे. म्हैसूर रेशीम साड्या, चंदन उत्पादने, अगरबत्ती आणि हस्तकला यांना देशांतर्गत व आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठ आहे. शहराच्या आसपास अन्नप्रक्रिया, औषधनिर्मिती, अभियांत्रिकी आणि माहिती तंत्रज्ञान उद्योग विकसित झाले आहेत.

पर्यटनामुळे हॉटेल, वाहतूक, मार्गदर्शक सेवा, हस्तकला दुकाने आणि खाद्यव्यवसायांना रोजगार मिळतो. म्हैसूरचे ऐतिहासिक वारसा आणि तुलनेने शांत शहरी वातावरण गुंतवणूक व शिक्षणासाठी आकर्षक ठरते.

पर्यटन आणि वारसा

म्हैसूर पॅलेस, चामुंडी टेकडी, सेंट फिलोमिना चर्च, जगनमोहन पॅलेस, रेल्वे संग्रहालय, करंजी तलाव आणि म्हैसूर प्राणिसंग्रहालय ही प्रसिद्ध पर्यटनस्थळे आहेत. म्हैसूर पॅलेस हे शहराचे प्रमुख प्रतीक आहे. चामुंडेश्वरी मंदिर धार्मिकदृष्ट्या महत्त्वाचे आहे. शहराच्या आसपास श्रीरंगपट्टण, रंगनाथिट्टू पक्षी अभयारण्य आणि कावेरी नदीकाठची स्थळेही पाहण्यासारखी आहेत.

म्हैसूरचे महत्त्व

म्हैसूर हे कर्नाटकच्या राजकीय इतिहास, स्थापत्य, संगीत, चित्रकला, शिक्षण आणि हस्तकलेचे महत्त्वाचे केंद्र आहे. वाडियार राजघराण्याचा वारसा आणि दसरा उत्सव यांमुळे शहराची सांस्कृतिक ओळख देशभर प्रसिद्ध आहे. वारसा वास्तूंचे संवर्धन, पर्यावरणपूरक पर्यटन आणि शाश्वत नागरी विकास ही भविष्यासाठी महत्त्वाची उद्दिष्टे आहेत.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

१. म्हैसूर कोणत्या राज्यात आहे?
म्हैसूर कर्नाटक राज्यात आहे.

२. म्हैसूरचे जुने इंग्रजी नाव काय होते?
शहराचे इंग्रजी नाव पूर्वी Mysore असे होते; २०१४ पासून Mysuru हे अधिकृत नाव वापरले जाते.

३. म्हैसूर कोणत्या उत्सवासाठी प्रसिद्ध आहे?
म्हैसूर दसरा हा शहरातील प्रसिद्ध उत्सव आहे.

४. म्हैसूरमधील प्रसिद्ध राजवाडा कोणता?
म्हैसूर पॅलेस हा शहरातील प्रसिद्ध राजवाडा आहे.

५. म्हैसूर विद्यापीठाची स्थापना कधी झाली?
म्हैसूर विद्यापीठाची स्थापना १९१६ मध्ये झाली.

संदर्भ

1. म्हैसूर जिल्हा प्रशासन — इतिहास
2. म्हैसूर जिल्हा प्रशासन — जिल्ह्याची माहिती
3. कर्नाटक पर्यटन — म्हैसूर
4. म्हैसूर महानगरपालिका — शहराचा परिचय
5. म्हैसूर पर्यटन — शहर आणि दसरा
6. कर्नाटक गुंतवणूक — म्हैसूर जिल्हा
7. भारताची जनगणना — २०११ जनगणना

शेवटचे संपादन: ६ नोव्हेंबर २०२६