म्हैसूर पॅलेस

म्हैसूर पॅलेस किंवा अंबा विलास पॅलेस हा कर्नाटकातील म्हैसूर शहरातील वोडेयार राजवंशाचा प्रमुख राजवाडा आहे. म्हैसूर संस्थानाच्या राजे-रजवाड्याचे हे अधिकृत निवासस्थान होते आणि आजही वोडेयार घराण्याचे प्रमुख येथे वास्तव्य करतात. जुन्या लाकडी राजवाड्याला १८९७ मध्ये आग लागून मोठी हानी झाल्यानंतर नवीन राजवाड्याचे बांधकाम सुरू झाले आणि ते १९१२ मध्ये पूर्ण झाले. इंडो-सारासेनिक स्थापत्यशैलीतील हा राजवाडा देशातील सर्वात मोठ्या राजवाड्यांपैकी एक मानला जातो.

माहिती

इतिहास

म्हैसूर संस्थानावर वोडेयार राजवंशाची सत्ता होती आणि त्यांची राजधानी म्हैसूर येथे होती. अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात हैदर अली व टिपू सुलतान यांच्या काळात राजधानी श्रीरंगपट्टणला हलवली गेली, परंतु १७९९ मध्ये टिपू सुलतानच्या पतनानंतर पुन्हा म्हैसूर राजधानी झाले. त्या काळात येथे लाकडात बांधलेला जुना राजवाडा होता.

२० फेब्रुवारी १८९७ रोजी राजघराण्यातील एका विवाहसोहळ्यानंतर जुन्या राजवाड्याच्या उत्तरेकडील भागाला भीषण आग लागली आणि दरबार सभागृह, शस्त्रागार, ग्रंथालय व संगीतगृह यांसह मोठा भाग नष्ट झाला. त्या वेळी महाराजा कृष्णराज वोडेयार चौथे यांचे वय कमी असल्याने महाराणी केम्पनंजम्मन्नी या प्रतिनिधी म्हणून राज्यकारभार सांभाळत होत्या. त्यांनी जुन्या राजवाड्याच्याच जागेवर नवीन राजवाडा बांधण्याचा निर्णय घेतला. ऑक्टोबर १८९७ मध्ये बांधकामास प्रारंभ झाला आणि १९१२ मध्ये ते पूर्ण झाले. बांधकामादरम्यान राजघराणे जवळच्या जगनमोहन पॅलेसमध्ये राहत होते.

म्हैसूरचा राजवाडा एकाच वेळी बांधलेला नाही; अठराव्या व एकोणिसाव्या शतकातही येथे राजवाडे उभारले गेले होते आणि त्यांची पुनर्बांधणी होत राहिली. १८९७ च्या आगीत नष्ट झालेला राजवाडा हा त्यापूर्वीच्या राजवाड्याचा विस्तारित स्वरूप होता. त्यामुळे सध्याचा राजवाडा अनेक शतकांच्या स्थापत्य परंपरेचा वारसा मानला जातो.

वास्तुशैली

राजवाड्याची रचना इंडो-सारासेनिक शैलीत केली असून या शैलीत भारतीय परंपरेतील हिंदू व राजपूत घटक आणि इस्लामी तसेच युरोपीय गॉथिक घटक एकत्र आले आहेत. ब्रिटिश स्थापत्यकार हेन्री इर्विन यांनी याची रचना तयार केली; त्यांनी यापूर्वी शिमला येथील व्हाइसरॉय लॉजसारख्या इमारतींची रचना केली होती. बांधकामात दगड, विटा व लोखंड यांचा वापर प्रामुख्याने करण्यात आला, जेणेकरून पुन्हा आगीचा धोका कमी राहील.

राजवाड्याला तीन मजली आहेत आणि मध्यभागी उंच कळस असलेला बुरुज आहे. दर्शनी भागात मोठ्या कमानी व बारीक कोरीव काम दिसते. आतील भागात संगमरवरी जमीन, लाकडी काम, काचेच्या रंगीत खिडक्या आणि भिंतींवरील चित्रे यांमुळे वेगळेच वातावरण तयार होते. अनेक सभागृहे, दालने व आंगणे अशी विस्तृत रचना असल्याने तो केवळ निवासस्थान न राहता सार्वजनिक समारंभांचे केंद्रही बनला.

प्रमुख भाग

राजवाड्यातील सर्वात आकर्षक भाग म्हणजे कल्याण मंडप. विवाहसोहळ्यांसाठी वापरल्या जाणाऱ्या या सभागृहात ग्लासगो येथे तयार केलेले लोखंडी खांब आणि रंगीत काचेचा गुंबद आहे. भिंतींवर म्हैसूरच्या दसरा उत्सवाचे दृश्य दाखवणारी भित्तिचित्रे आहेत.

दिवान-ए-आम म्हणजे सार्वजनिक दरबाराचा मोठा सभामंडप आणि अंबा विलास नावाचा खासगी दरबार कक्ष हे अन्य महत्त्वाचे भाग आहेत. अंबा विलास कक्षात बारीक जडावकाम व कोरीव काम पाहायला मिळते. राजवाड्याच्या परिसरात श्वेत वराहस्वामी मंदिरासारखी जुनी मंदिरे, बागा आणि जुन्या किल्ल्याच्या तटबंदीचे अवशेष आहेत. राजवाड्याचा काही भाग संग्रहालय म्हणून खुला असून त्यात शस्त्रास्त्रे, चित्रे, वाद्ये आणि राजघराण्याच्या वापरातील वस्तू ठेवल्या आहेत.

दसरा, परंपरा आणि बांधकाम

म्हैसूरचा दसरा उत्सव राजवाड्याशी अतूटपणे जोडलेला आहे. वोडेयार राजवंशाच्या काळापासून दसऱ्याच्या काळात राजवाड्याच्या आवारात विशेष समारंभ होतात आणि शहरातून भव्य मिरवणूक काढली जाते. या मिरवणुकीत सजवलेले हत्ती, घोडे, वाद्यवृंद आणि पारंपरिक पोशाखातील सहभागी दिसतात.

दसऱ्याच्या काळात संपूर्ण राजवाडा हजारो दिव्यांनी उजळून निघतो आणि हे दृश्य पाहण्यासाठी मोठ्या संख्येने पर्यटक येतात. राजवाड्याची प्रकाशयोजना आठवड्याच्या शेवटच्या दिवशी व सणांच्या काळातही केली जाते. या परंपरेमुळे राजवाडा हा केवळ पर्यटनस्थळ न राहता म्हैसूरच्या सांस्कृतिक जीवनाचा जिवंत भाग बनला आहे.

नवीन राजवाड्याच्या बांधकामात आग लागण्याचा धोका टाळण्यासाठी विशेष काळजी घेतली गेली. लाकूड व अन्य ज्वलनशील सामग्रीचा वापर कमीत कमी करण्याचे निर्देश राज्य शासनाने दिले होते, त्यामुळे दगड, विटा व लोखंड यांना प्राधान्य मिळाले. बांधकामात मोठ्या संख्येने कारागीर, दगड घडवणारे व कोरीव काम करणारे कामगार कार्यरत होते.

राजवाड्याच्या सजावटीत भारतीय व युरोपीय दोन्ही परंपरांचे घटक सहज दिसतात. कमानींचे आकार, गुंबदांची रचना आणि भिंतींवरील नक्षी यामध्ये स्थानिक शैलीचा वापर झाला आहे, तर खिडक्यांची काच, लोखंडी खांब व सजावटीच्या काही वस्तू युरोपातून आणल्या गेल्या. सुमारे पंधरा वर्षे चाललेल्या या बांधकामामुळे राजवाडा तत्कालीन अभियांत्रिकी कौशल्याचा नमुना बनला.

दसरा उत्सवाचा समारोप सजवलेल्या हत्तीवरून काढल्या जाणाऱ्या मिरवणुकीने होतो आणि तिला जांबू सवारी असे म्हटले जाते. या मिरवणुकीत पारंपरिक वेशातील सैनिक, वाद्यवृंद व नृत्यपथक सहभागी होतात. राजवाड्यातील दरबार समारंभाची परंपराही आजही चालू ठेवण्यात आली आहे.

व्यवस्थापन आणि संग्रहालय

राजवाड्याची मालकी वोडेयार घराणे आणि कर्नाटक शासन यांच्याकडे संयुक्तपणे आहे. राजवाड्याचा मोठा भाग संग्रहालय म्हणून सर्वसाधारणांसाठी खुला असून उर्वरित भाग राजघराण्याच्या वापरात आहे. संग्रहालयात म्हैसूर संस्थानाच्या इतिहासाशी संबंधित चित्रे, पोशाख, शस्त्रास्त्रे, नाणी आणि हस्तकलेचे नमुने पाहायला मिळतात.

व्यवस्थापनाकडून वारसा वास्तूंची देखभाल, पर्यटकांसाठी मार्गदर्शन, स्वच्छता आणि सुरक्षा यांची जबाबदारी पार पाडली जाते. राजवाड्याच्या परिसरातील मंदिरे व बागा यांचेही नियमित जतन केले जाते. मात्र मोठ्या संख्येने येणाऱ्या पर्यटकांमुळे आतील सजावटीवर ताण येतो, त्यामुळे काही भागांत प्रवेश मर्यादित ठेवला जातो.

पर्यटन आणि शहराची ओळख

म्हैसूर पॅलेस हे कर्नाटकातील सर्वाधिक भेट दिल्या जाणाऱ्या पर्यटनस्थळांपैकी एक आहे. पर्यटक राजवाड्याच्या आतील सभागृहे, संग्रहालय आणि आवारातील मंदिरे पाहतात. संध्याकाळच्या प्रकाशयोजनेचे दृश्य पाहण्यासाठीही मोठी गर्दी होते.

म्हैसूर शहर रेल्वे, रस्ते व हवाई मार्गाने बंगळुरूसह देशाच्या इतर भागांशी जोडलेले आहे. शहरात चामुंडी टेकडी, देवराज मार्केट, प्राणीसंग्रहालय आणि जुन्या बाजारपेठा अशी अन्य आकर्षणे आहेत, त्यामुळे पर्यटक सहसा दोन दिवसांचा मुक्काम करतात. राजवाड्याजवळील परिसरात वाहनतळ, मार्गदर्शक सेवा व खाद्यपदार्थांची दुकाने उपलब्ध आहेत.

परिसर आणि वारसा पर्यटन

म्हैसूर शहर हे कर्नाटकातील सांस्कृतिकदृष्ट्या समृद्ध शहर असून ते पॅलेससभोवती विकसित झाले आहे. शहरात चामुंडी टेकडीवरील मंदिर, देवराज मार्केट, प्राणीसंग्रहालय, कला दीर्घा आणि जुन्या वाड्यांचा परिसर अशी अनेक आकर्षणे आहेत. या सर्व स्थळांमुळे पर्यटक सहसा दोन दिवसांचा मुक्काम करतात.

शहराची अर्थव्यवस्था पर्यटन, शिक्षण, हस्तकला आणि सेवा व्यवसायांवर आधारित आहे. म्हैसूरची रेशमी साडी, चंदनाच्या वस्तू, लाकडी खेळणी आणि पारंपरिक चित्रकला यांना देशभर ओळख आहे. राजवाड्याजवळील बाजारपेठांमध्ये ही उत्पादने विकली जातात आणि त्यामुळे स्थानिक कारागिरांना रोजगार मिळतो.

राजवाड्याला होणाऱ्या प्रचंड गर्दीमुळे आतील सजावट, जमिनीवरील संगमरवरी फरशी आणि भिंतींवरील चित्रे यांवर ताण येतो. त्यामुळे पर्यटकांची संख्या नियंत्रित करणे, ठराविक भागांत प्रवेश मर्यादित ठेवणे आणि स्वच्छतेचे नियम काटेकोरपणे पाळणे आवश्यक ठरते.

संग्रहालयातील वस्तूंच्या जतनासाठी तापमान व आर्द्रता नियंत्रित करणे, प्रकाशयोजना योग्य ठेवणे आणि नियमित तपासणी करणे या गोष्टी महत्त्वाच्या आहेत. राजवाड्याच्या ऐतिहासिक स्वरूपात बदल न करता आधुनिक सुविधा पुरवणे हे येथील नियोजनाचे प्रमुख आव्हान आहे.

म्हैसूर पॅलेसचे महत्त्व

म्हैसूर पॅलेस हा वोडेयार राजवंशाच्या इतिहासाचे आणि म्हैसूर संस्थानाच्या सांस्कृतिक वारशाचे प्रमुख प्रतीक आहे. इंडो-सारासेनिक स्थापत्याचा उत्तम नमुना असलेला हा राजवाडा दसरा उत्सवाच्या परंपरेमुळे शहराच्या जिवंत संस्कृतीशी जोडलेला आहे. ऐतिहासिक वास्तूंचे जतन करत वारसा पर्यटन वाढवणे आणि स्थानिक कारागिरीची परंपरा टिकवणे हे येथील महत्त्वाचे आव्हान आहे.

संदर्भ

1. म्हैसूर पॅलेस — अधिकृत संकेतस्थळ
2. कर्नाटक पर्यटन विभाग
3. म्हैसूर जिल्हा प्रशासन
4. इन्क्रेडिबल इंडिया — कर्नाटक
5. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभाग

शेवटचे संपादन: ६ नोव्हेंबर २०२६