मोरारजी देसाई

मोरारजी देसाई हे भारताचे पहिले काँग्रेसविरोधी पंतप्रधान होते. ते २४ मार्च १९७७ ते २८ जुलै १९७९ या काळात पंतप्रधानपदावर होते. आपत्कालीन परिस्थितीनंतर झालेल्या निवडणुकीत जनता पक्षाने विजय मिळवल्यावर ते पंतप्रधान झाले. त्यावेळी ते ८१ वर्षांचे होते. ते स्वातंत्र्यपूर्व काळातील काँग्रेसचे ज्येष्ठ नेते आणि स्वातंत्र्योत्तर भारताचे प्रमुख अर्थमंत्री होते.

माहिती

वरील वर्षे अधिकृत अभिलेखांनुसार आहेत. देसाई यांनी १९६७ ते १९६९ या काळात उपपंतप्रधान आणि अर्थमंत्री म्हणूनही काम पाहिले.

बालपण आणि शिक्षण

मोरारजी देसाई यांचा जन्म २९ फेब्रुवारी १८९६ रोजी गुजरातमधील वलसाड जिल्ह्यातील भादेली या गावी झाला. त्यांचे वडील गावातील शाळेत शिक्षक होते. घरची परिस्थिती साधी होती, पण शिक्षणाला महत्त्व होते.

शालेय शिक्षणानंतर ते मुंबईला गेले आणि तेथून पदवी घेतली. पुढे त्यांनी नागरी सेवा परीक्षा उत्तीर्ण केली. काही काळ ते सरकारी नोकरीत होते, पण १९३० मध्ये ती नोकरी सोडून ते स्वातंत्र्यलढ्यात उतरले. काँग्रेसचे कार्यकर्ते म्हणून त्यांनी संघटन काम सुरू केले.

राजकीय कारकीर्द

स्वातंत्र्यानंतर देसाई मुंबई राज्याचे गृहमंत्री आणि नंतर मुख्यमंत्री झाले. मुंबई राज्यात त्यांनी दारूबंदीचे कडक धोरण राबवले. १९५९ मध्ये ते केंद्रीय अर्थमंत्री झाले आणि १९६३ पर्यंत ते त्या पदावर होते.

१९६७ मध्ये इंदिरा गांधी यांच्या मंत्रिमंडळात ते उपपंतप्रधान आणि अर्थमंत्री झाले. पुढे काँग्रेसमध्ये फूट पडल्यावर ते विरोधी बाजूस गेले. १९७५ मध्ये आपत्कालीन परिस्थिती लागू झाल्यावर त्यांना अटक झाली आणि त्यांनी तुरुंगात काही काळ काढला.

पंतप्रधानपद

१९७७ च्या लोकसभा निवडणुकीत जनता पक्षाने बहुमत मिळवले आणि देसाई पंतप्रधान झाले. हा देशाच्या इतिहासातील पहिला काँग्रेसविरोधी मंत्रिमंडळ होता. अनेक पक्ष एकत्र आल्यामुळे या सरकारमध्ये अंतर्गत मतभेद होते.

पंतप्रधान म्हणून त्यांनी आपत्कालीन काळातील गैरप्रकारांची चौकशी करणारा आयोग नेमला आणि अटकेत असलेल्या अनेक नेत्यांची सुटका केली. परंतु अनेक राज्यांच्या सरकारांची बरखास्ती आणि पक्षांतर्गत वाद यामुळे त्यांचे सरकार अस्थिर राहिले. १९७९ मध्ये पाठिंबा कमी झाल्यावर त्यांनी राजीनामा दिला.

प्रमुख निर्णय आणि योगदान

देसाई यांची ओळख प्रामाणिकपणा आणि तत्त्वनिष्ठेसाठी होती. केंद्रीय अर्थमंत्री म्हणून त्यांनी करांची रचना आणि सार्वजनिक खर्चाचे नियोजन यावर भर दिला. साधे कपडे, साधे अन्न आणि कमी खर्चाची जीवनशैली ही त्यांची वैशिष्ट्ये होती.

स्वातंत्र्यलढ्यातील योगदानाबद्दल १९९१ मध्ये त्यांना भारतरत्न देण्यात आले. दीर्घ आयुष्यात त्यांनी केंद्र आणि राज्य अशा दोन्ही पातळ्यांवर महत्त्वाची पदे भूषवली.

वारसा

जनता पक्षाचे सरकार अल्पायुषी ठरले, तरी ते देशाच्या लोकशाही इतिहासातील महत्त्वाचा टप्पा मानले जाते. आपत्कालीन काळानंतर सत्तांतर शांततेने घडण्यात देसाई यांची भूमिका महत्त्वाची होती. त्यांचे जीवन साधेपणाचे उदाहरण म्हणून आजही दिले जाते.

संदर्भ

1. मोरारजी देसाई — मराठी विकिपीडिया
2. Morarji Desai — English Wikipedia
3. Prime Minister's Office, India
4. National Portal of India

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६