मलाला युसुफझाई

मलाला युसुफझाई (जन्म १२ जुलै १९९७) ही पाकिस्तानची शिक्षण कार्यकर्ती आहे. तिचा जन्म स्वात खोऱ्यातील मिंगोरा येथे झाला. तालिबानने त्या भागात मुलींच्या शिक्षणावर बंदी घातल्यावर तिने वयाच्या अकराव्या वर्षी लिखाण सुरू केले आणि आपल्या अनुभवांचे वर्णन केले. २०१२ मध्ये शाळेतून घरी जाताना तिच्यावर हल्ला झाला आणि ती गंभीर जखमी झाली. २०१४ मध्ये तिला शांततेचे नोबेल पारितोषिक मिळाले आणि ती सर्वात तरुण नोबेल विजेती ठरली. तिने सहसंस्थापित केलेला मलाला फंड मुलींच्या शिक्षणासाठी काम करतो.

माहिती

मलालाचा जन्म १२ जुलै १९९७ रोजी मिंगोरा येथे झाला. तिचे वडील जियाउद्दीन युसुफझाई हे शिक्षक होते आणि ते एका मुलींच्या शाळेचे संचालकही होते. तिची आई तोर पेकाई असून तिला दोन धाकटे भाऊ आहेत.

स्वात खोरा व शिक्षण

स्वात खोरा हा पाकिस्तानच्या वायव्य भागातील डोंगराळ प्रदेश आहे आणि तो निसर्गसौंदर्यासाठी ओळखला जात असे. २००७-०८ च्या सुमारास तेथील तालिबानच्या गटाने आपले नियंत्रण वाढवले आणि अनेक बंधने लादली. या काळात मुलींच्या शाळा बंद करण्यात आल्या व काही जाळण्यात आल्या.

मलालाच्या वडिलांनी चालवलेल्या शाळेवरही बंदीचा परिणाम झाला. या काळात मुलींचे शिक्षण थांबवले जात असल्याचे पाहून मलालाने आपल्या अनुभवांचे लेखन करण्याचे ठरवले.

२००९ चे लेखन

२००९ मध्ये बीबीसी उर्दू सेवेने स्वातमधील परिस्थितीवर दैनंदिनी मागवली आणि मलालाने ती लिहिली. तिने खोटे नाव वापरून आपल्या शाळेत जाण्याच्या इच्छेचे, बंदीमुळे झालेल्या त्रासाचे व आपल्या परिसरातील बदलांचे वर्णन केले. या लेखनामुळे तिचे नाव पाकिस्तानभर प्रसिद्ध झाले.

पुढील काही वर्षांत तिने वडिलांसोबत शिक्षणाच्या अधिकारासाठी जाहीरपणे बोलणे सुरू केले आणि दूरचित्रवाणी कार्यक्रमांत सहभाग घेतला. २०११ मध्ये तिला पाकिस्तानचा राष्ट्रीय युवा शांतता पुरस्कार मिळाला आणि त्याच वर्षी आंतरराष्ट्रीय बाल शांतता पुरस्कारासाठी तिची नामांकन झाली.

२०१२ चा हल्ला

९ ऑक्टोबर २०१२ रोजी शाळेतून घरी परतत असताना तिच्या बसवर हल्ला झाला आणि ती गंभीर जखमी झाली. त्या दिवशी तिला पेशावरमधील सैन्य रुग्णालयात दाखल करण्यात आले आणि काही दिवसांनंतर पुढील उपचारासाठी इंग्लंडमधील बर्मिंगहॅमला नेण्यात आले.

अनेक शस्त्रक्रियांनंतर ती बरी झाली आणि मार्च २०१३ मध्ये तिने बर्मिंगहॅममध्ये पुन्हा शाळेत जाण्यास सुरुवात केली. या हल्ल्याची जगभर निंदा झाली आणि शिक्षणाच्या अधिकाराचा प्रश्न आंतरराष्ट्रीय पातळीवर चर्चेला आला.

नोबेल पारितोषिक व आंतरराष्ट्रीय कार्य

२०१४ मध्ये मलालाला भारतीय बालहक्क कार्यकर्ते कैलास सत्यार्थी यांच्यासोबत शांततेचे नोबेल पारितोषिक देण्यात आले. हे पारितोषिक मुलांच्या व तरुणांच्या दडपशाहीविरुद्धच्या संघर्षासाठी आणि सर्व मुलांच्या शिक्षणाच्या हक्कासाठी देण्यात आल्याचे नमूद करण्यात आले. त्यावेळी तिचे वय १७ वर्षे होते.

संयुक्त राष्ट्रांनी १२ जुलै हा दिवस मलाला दिवस म्हणून घोषित केला आणि ती दिवस शिक्षणाच्या अधिकाराविषयी जागरूकता निर्माण करण्यासाठी वापरला जातो. तिने आंतरराष्ट्रीय मंचांवर अनेक वेळा मुलींच्या शिक्षणाचा मुद्दा मांडला.

मलालाचे कार्य मुलींच्या शिक्षणाच्या अधिकाराभोवती केंद्रित आहे, पण तिच्या लिखाणातून स्वात खोऱ्यातील सामान्य जनजीवनाचेही चित्रण झाले. तिने आपल्या परिसरातील बंदी, भीती व शाळेच्या आठवणींचे वर्णन केले आणि त्यामुळे स्थानिक परिस्थिती जगासमोर आली.

पाकिस्तानमध्ये मुलींच्या शिक्षणाचा प्रश्न केवळ तालिबानच्या कारवाईपुरता मर्यादित नव्हता; ग्रामीण भागातील शाळांची कमतरता, पुरुष व महिलांच्या साक्षरतेतील फरक आणि आर्थिक अडचणी हेही मोठे प्रश्न होते. या प्रश्नांवर सरकारी धोरणांनी वेगवेगळ्या काळात भर दिला, पण आव्हाने टिकून राहिली.

तिच्या कार्यामुळे अनेक देशांनी मुलींच्या शिक्षणासाठी निधी वाढवला आणि आंतरराष्ट्रीय संस्थांनी या विषयावर अहवाल प्रकाशित केले. तरीही जागतिक स्तरावर मुलींच्या शिक्षणातील तफावत पूर्णपणे दूर झालेली नाही.

नोबेल पारितोषिकानंतर मलाला जागतिक स्तरावरील तरुण कार्यकर्त्यांच्या चळवळीतील प्रमुख चेहरा बनली. तिने अनेक देशांतील तरुणींच्या शिक्षणविषयक उपक्रमांना पाठिंबा दिला आणि आंतरराष्ट्रीय परिषदांत बोलले. तिच्या भाषणांत शिक्षण, शांतता व बालहक्क हे विषय प्रामुख्याने येतात.

तिने जलवायू बदलाच्या प्रभावांना तोंड देण्यासाठी शिक्षणाची भूमिका महत्त्वाची असल्याचे मत मांडले आहे. या विषयावर तिने अनेक आंतरराष्ट्रीय मंचांवर सहभाग घेतला आहे. तिच्या या भूमिकेमुळे तिचे कार्य केवळ एका घटनेपुरते मर्यादित राहिले नाही.

मलाला फंड व शिक्षण कार्य

मलालाने वडिलांसोबत मलाला फंडची स्थापना केली, जो मुलींच्या शिक्षणासाठी काम करणाऱ्या स्थानिक संस्थांना आर्थिक मदत देतो. या माध्यमातून पाकिस्तान, नायजेरिया, जॉर्डन व केनियासह अनेक देशांतील उपक्रमांना पाठबिंब मिळाला आहे.

२०१४ मध्ये तिने जॉर्डनमधील सीरियन निर्वासितांना भेट दिली आणि नायजेरियामध्ये बोको हरामकडून अपहरण झालेल्या मुलींच्या समर्थनार्थ आवाज उठवला. २०२० मध्ये तिने ऑक्सफर्ड विद्यापीठातून पदवी पूर्ण केली.

टीका व सार्वजनिक प्रतिमा

मलालाच्या कार्याचे जगभर कौतुक झाले असले तरी तिच्यावर टीकाही झाली आहे. काहींनी तिचे कार्य पाश्चात्य प्रचाराचा भाग असल्याचा आरोप केला, तर काहींनी तिच्या सुरक्षेसाठी करण्यात आलेल्या व्यवस्थेचा मुद्दा उपस्थित केला. या आरोपांचे समर्थन करणारे ठोस पुरावे सादर झालेले नाहीत.

तिच्या सार्वजनिक प्रतिमेवर टीका करणाऱ्यांनी असेही म्हटले आहे की व्यक्तिगत कथेभोवतीचे लक्ष शिक्षणाच्या संरचनात्मक प्रश्नांकडे जाण्यापासून विचलित करते. दुसरीकडे तिच्या समर्थकांच्या मते तिचे कार्य स्थानिक पातळीवर ठोस बदल घडवण्यास मदत करते.

वारसा

मलालाच्या कार्यामुळे मुलींच्या शिक्षणाचा प्रश्न जागतिक चर्चेत आला आणि अनेक देशांनी या विषयावर धोरणे जाहीर केली. ती तरुण कार्यकर्त्यांसाठी प्रेरणास्थान मानली जाते आणि तिची भाषणे शालेय अभ्यासात वापरली जातात.

तिने आपल्या सार्वजनिक भूमिकेत सतत असे अधोरेखित केले आहे की शिक्षण हा मूलभूत अधिकार आहे आणि त्यासाठी सरकारांनी ठोस पावले उचलली पाहिजेत. तिच्या पुढील कार्यात जलवायू बदल व मुलींच्या शिक्षणाचा संबंध यावरही भर दिला जातो.

तिच्या अनुभवांवर आधारित पुस्तक व चित्रपटामुळे तिची कथा मोठ्या प्रमाणात लोकांपर्यंत पोहोचली. या माध्यमांतील चित्रण आणि ऐतिहासिक तपशील यांत काही फरक असल्याचेही समीक्षक नोंदवतात.

तिने २०१३ मध्ये संयुक्त राष्ट्रांच्या सभेसमोर केलेल्या भाषणात शिक्षणाच्या अधिकाराचा मुद्दा मांडला आणि जगभरातील नेत्यांना या विषयी पावले उचलण्याचे आवाहन केले.

तिच्या कार्याचा दीर्घकालीन परिणाम किती झाला, हे ठरवण्यासाठी अधिक संशोधन आवश्यक आहे. मुलींच्या शिक्षणाच्या क्षेत्रातील आकडेवारीत सुधारणा झाली असली, तरी अनेक देशांत तफावत टिकून आहे.

संदर्भ

1. मलाला युसुफझाई — शांततेचे नोबेल पारितोषिक २०१४
2. मलाला युसुफझाई — चरित्र, नोबेल फाउंडेशन
3. मलालाची कथा — मलाला फंड
4. मलाला युसुफझाई — एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटॅनिका

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६